HomeNowo軼iO firmieRegulaminTw鎩 koszykKontakt
Sklep numizmatyczny zaprasza, 26 wrze郾ia 2018 r. U篡tkownicy online: 62
Pole znajonemu  |  Dodaj do ulubionych
Nowo軼i
20 z, Historia monety polskiej - grosz Kazimierza Wielkiego, 2015
NBP - srebrne monety
Cena brutto: 185.00 PLN

1 $, Kalendarz chi雟ki - Rok Konia - (Year of the Horse), 2013
Mennica Polska: Numizmatyka
Cena brutto: 239.00 PLN

2 z, Kanonizacja Jana Paw豉 II 17 kwietnia 2014 r., 2014
NBP - monety Nordic Gold
Cena brutto: 4.00 PLN


Informacje
Plan emisyjny monet
i banknotów w 2018 roku:


Polska Reprezentacja Olimpijska PyeongChang
- 200 zł, 10 zł

Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni August Emil Fieldorf „Nil”
- 10 zł

Wielcy polscy ekonomiści
Fryderyk Skarbek
- 10zł

Moneta okolicznościowa z napisem 100-lecie odzyskania przez Polskę niepodległości
- 5 zł

Polskie Termopile - Hodów
- 10 zł

100-lecie czynu zbrojnego Polonii amerykańskiej
- 10 zł

Skarby Stanisława Augusta
Henryk Walezy
- 500 zł, 50 zł

Historia monety polskiej boratynka, tymf Jana Kazimierza
- 20 zł

760-lecie Towarzystwa Strzeleckiego Bractwa Kurkowego
w Krakowie
- 10 zł

100-lecie powstania Gimnazjum
i Liceum im. Stefana Batorego
w Warszawie
- 10 zł

POLONIA RESTITUTA
- 10 zł

125-lecie działalności Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie
- 10 zł

Niepodległość
- 20 zł (banknot kolekcjonerski)

Stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości – Ignacy Jan Paderewski
- 100 zł, 10 zł

100. rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości
- 1 zł, 2018 zł, 100 zł

Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni – Hieronim Dekutowski „Zapora”
- 10 zł

100. rocznica wybuchu Powstania Wielkopolskiego
- 200 zł, 10 zł

Wiadomo軼i

Emisje NBP
Emisja monet NBP 2018

Emisja monet NBP 2017

Emisja monet NBP 2016

Emisja monet NBP 2015

Emisja monet NBP 2014

Emisja monet NBP 2013

Emisja monet NBP 2012

Emisja monet NBP 2011

Emisja monet NBP 2010

Emisja monet NBP 2009

Emisja monet NBP 2008

Emisja monet NBP 2007

Emisje monet NBP 1995 - 2006


 
10 z, Historia Jazdy Polskiej - Husarz XVII wiek, 2009
Nazwa Cena brutto
10 z, Historia Jazdy Polskiej - Husarz XVII wiek, 2009
42.00 PLN

Producent: NBP - srebrne monety

ID: 641

Seria: Historia Jazdy Polskiej

Stan zachowania monety:
I (menniczy)
Nomina: 10 z
Srebro: Ag 925
Techniki dodatkowe: kszta速 prostok徠a (klipa)
Stempel: lustrzany
Wymiary: 32,00 mm x 22,00 mm
Waga: 14,14 g
Wielko嗆 emisji: 100.000 szt.
Cena emisyjna NBP: 64 z
Data emisji monet: 23.01.2009 r.

Srebrna moneta kolekcjonerska projektu Andrzeja Nowakowskiego - trzecia spo鈔鏚 pi璚iu - z serii "Historia Jazdy Polskiej", uwieczniaj帷ej szlachetnych rycerzy i histori polskiej wojskowo軼i.



Oddanie ho責u kawalerii polskiej od zarania pa雟twa polskiego a po desperackie dni w 1939 roku. Kolejn monet wyemitowan w ramach tej ciekawej serii b璠zie Szwole瞠r gwardii cesarza Napoleona I, za ostatni - U豉n II Rzeczypospolitej.
  • Rewers: centralnym motywem rewersu srebrnej monety wyemitowanej w dniu 23.01.2009 r. jest stylizowany wizerunek husarza z XVII wieku, na koniu, w zbroi, ze skrzyd豉mi husarskimi i sk鏎 lamparci na plecach, trzymaj帷ego kopi z proporcem.

  • Awers: przedstawia elementy rynsztunku husarza: proporzec, szyszak i buzdygan, a u g鏎y wizerunek or豉 ustalony dla god豉 Rzeczypospolitej Polskiej na tle stylizowanego wizerunku skrzyd豉 husarskiego.
"Usarze to najpi瘯niejsza jazda w Europie
przez wyb鏎 ludzi,
pi瘯ne konie,
wspania這嗆 stroju i dzielno嗆 koni (...)"

- Francois Paul d’Alerac, 1699 r.,
o husarii w czasach kr鏊a Jana III Sobieskiego.

Husaria - polska formacja wojskowa, pocz徠kowo lekka, potem lekko-ci篹ka,[1] kawaleria rozs豉wiona w krajach ca貫j Europy. Taktyka walki roty[2] husarskiej sprowadza豉 si do uderzenia w pe軟ym galopie (w ostatniej fazie przechodz帷ym w cwa) przy u篡ciu d逝gich na 4,5 - 5, a wyj徠kowo dochodz帷ych nawet do 5,5 metr闚 kopii, co pozwala這 na prze豉manie ka盥ej formacji kawalerii lub piechoty przeciwnika.

Po prze豉maniu i tzw. "skruszeniu"[3] kopii husarze walczyli tak samo jak ka盥a inna formacja kawaleryjska narodowego autoramentu[4], z tym, 瞠 husarze posiadali bro dodatkow, zast瘼uj帷 kr鏒k w堯czni, a mianowicie koncerze. W jednym tylko wypadku husaria odst瘼owa豉 od swej podstawowej taktyki i odrzuca豉 kopie, a mianowicie w bitwach z Tatarami, kt鏎zy stosowali taktyk "roju"[5], zar闚no w ataku jak i ucieczce.

Znakiem rozpoznawczym husarii by造 d逝gie kopie z proporcami (nie zawsze u篡wane, patrz wy瞠j) oraz pionowe skrzyd豉 z pi鏎ami, przymocowane do siod豉 lub naplecznika zbroi husarskiej. Co do u篡wania skrzyde w walce istniej pewne w徠pliwo軼i[6].



Polski husarz z I po這wy XVI wieku

Historia husarii
Swe powstanie husaria zawdzi璚za Serbom, kt鏎zy po kl瘰ce na Kosowym Polu w 1389 szukali okazji do pomsty na Turkach. Jan D逝gosz opisa ich (Cohors Raczanorum - oddzia Rac闚) udzia w bitwie nad Saw w 1463. Po 鄉ierci kr鏊a w璕ierskiego Macieja Korwina, Racowie mieli przyby do Polski by kontynuowa walk z Turkami. W tamtych czasach (pocz徠ek XVI wieku) Serbowie i W璕rzy s逝膨cy "po usarsku" albo nie u篡wali 瘸dnego uzbrojenia ochronnego, albo jedynie drewnianych tarcz "tureckich"[7] i lekkich p馧pancerzy. Ich podstawow broni by這 "drzewo", czyli kopia, du穎 l瞠jsza (dzi瘯i odmiennemu procesowi produkcji) od swego rycerskiego pierwowzoru doby 鈔edniowiecza.

Husaria by豉 wi璚 z za這瞠nia jazd lekk. Za czas narodzin polskiej husarii uwa瘸 si pocz徠ek XVI wieku[8]. W 1503 Sejm powo豉 do 篡cia pierwsze chor庵wie husarskie. Tak rozpocz掖 si ponad dwusetletni szlak bojowy tej formacji, znaczony mi璠zy innymi zwyci瘰twami w bitwach pod: Orsz 1514, Obertynem 1531, Lubiszewem 1577, Byczyn 1588, Kokenhausen 1601, Kircholmem 1605, K逝szynem 1610, Chocimiem 1621 (15 chor庵wi husarskich, ok. 8000 husarzy), Trzcian 1629, Martynowem 1624, Ochmatowem 1644, Chocimiem 1673, Lwowem 1675, Wiedniem 1683.



Husaria z pocz徠ku XVI wieku,
obraz Bitwa pod Orsz, autor nieznany

Na obrazie nieznanego malarza, przedstawiaj帷ego bitw pod Orsz, wida wyra幡ie liczne zast瘼y husarzy, czyli lekkiej jazdy rackiej. Trzon armii - jazd ci篹k - stanowili jeszcze kopijnicy. Dopiero w drugiej po這wie XVI wieku husaria sta豉 si stopniowo g堯wn si陰 uderzeniow polskiej armii. Dok豉dnie wida to w bitwie pod Lubieszowem, gdzie polska jazda to ju przede wszystkim husaria. Po zmaganiach z niesfornym Gda雟kiem nowa jazda, za spraw Stefana Batorego, sta豉 si podstawowym rodzajem polskiej kawalerii. Wtedy to w豉郾ie ukszta速owa豉 si taka forma husarii (z wyj徠kiem s豉wnych, acz problematycznych skrzyde), jak znamy wszyscy. Nale篡 jednak pami皻a, 瞠 owo przeobra瘸nie by這 procesem d逝gotrwa造m.

Dopiero po roku 1598 husaria zosta豉 "oczyszczona" z domieszek innych formacji i sta豉 si ow "niezwyci篹on si陰" polskiej armii. Przez kilkana軼ie dziesi璚ioleci nie by這 na 鈍iecie formacji wojskowej zdolnej powstrzyma szar輳 husarii, czy to za pomoc broni bia貫j, czy palnej. Nawet pod Gniewem w 1626, gdy Gustaw II Adolf u篡 nowej taktyki ogniowej (polegaj帷ej na jednoczesnym oddaniu salwy przez cztery linie muszkieter闚), roty husarskie, po pierwszym szoku i stracie 50 ludzi, by造 w stanie rozgromi szwedzkie wojska. Pocz徠ek XVII wieku to czas najwi瘯szych i najpi瘯niejszych bitew husarii. Wtedy w豉郾ie zdoby豉 przydomek najgro幡iejszej jazdy 鈍iata.


Husarz - obraz Stefano Della Bella

Dzi瘯i wybitnym wodzom i stosowanej przez nich taktyce mo磧iwe by造 tak mia盥膨ce zwyci瘰twa, jak:

* Bitwa pod Cutrea de Argesz (25 XI 1600), gdzie armia polska pod dow鏚ztwem Jana Potockiego licz帷a sobie 1450 穎軟ierzy (w tym 950 husarzy), pobi豉 armi wo這sk (7000 穎軟ierzy) dowodzon przez Udre獩9].
* Bitwa pod Kircholmem (27 IX 1605), gdzie armia Wielkiego Ksi瘰twa Litewskiego (3 750 穎軟ierzy, w tym 1750 husarzy) pod dow鏚ztwem Jana Karola Chodkiewicza, pobi豉 trzykrotnie liczniejsz armi szwedzk (12 300 穎軟ierzy) dowodzon przez szwedzkiego kr鏊a Karola IX (wcze郾iej nosz帷ego tytu ksi璚ia Karola Suderma雟kiego)[10].
* Bitwa pod K逝szynem (4 VII 1610), gdzie dysproporcja si by豉 jeszcze wi瘯sza, bo 5:1 (35 000 Rosjan i zaci篹nych cudzoziemc闚 przeciwko ok. 6 800 wojsk polskich dowodzonych przez Stanis豉wa 草趾iewskiego). W豉郾ie w tej bitwie najbardziej uwidoczni豉 si warto嗆 bojowa husarii. Husarzy by這 pod K逝szynem 5 556. Niekt鏎e roty musia造 szar穎wa po 8-10 razy by pobi pi璚iokrotnie liczniejszego wroga. W tej bitwie pokazali swoj uniwersalno嗆. Doskonale radzili sobie z lekk jazd typu wschodniego, jak i ci篹k zachodnioeuropejsk rajtari; bez wi瘯szych problem闚 poradzili te sobie z piechot zachodniego typu[11].
* Bitwa pod Chocimiem, 7 IX 1621, kiedy to 600-640 jazdy polsko-litewskiej (w tym 520-560 husarzy) pod dow鏚ztwem Jana Karola Chodkiewicza, rozbi這 ok. 10 000 jazdy i piechoty tureckiej. 24.IX.1621 r. Jak wida nie jeden raz husaria pokonywa豉 wielokrotnie (nawet pi璚iokrotnie) liczniejszego wroga. Sz這 za ni powiedzenie "gdzie husaria, tam zwyci瘰two". Dopiero pocz徠ek XVIII wieku przyni鏀 stopniowy zanik si造 bojowej tej formacji, kt鏎y zwi您any by z og鏊nym kryzysem pa雟twa jak i wojska polskiego.



Zbroje husarskie z XVII wieku

Uzbrojenie husarza
Liczne zwyci瘰twa wymaga造 znakomitych wodz闚 i odpowiedniego uzbrojenia. Husaria by豉 z pocz徠ku jazd lekk. Racowie ubierali si w kaftany, a ich podstawow broni defensywn by豉 drewniana "tarcza turecka" o charakterystycznie wyd逝穎nym jednym rogu. Nied逝go potem zacz皻o u篡wa lekkich zbroi i szyszak闚. Bro ofensywn stanowi豉 d逝ga kopia (4,5 do 5 metr闚[12]) dr捫ona w 鈔odku i wzmacniania oplotem z rzemienia, a przez to lekka, stanowi帷a opracowany w Polsce wariant rozwojowy kopii typu w璕ierskiego.

Charakterystycznym jej elementem by d逝gi na 2,5 - 3 metr闚 proporzec w barwach danej roty. Technologia wytwarzania kopii husarskich polega豉 na doborze drewna i takim okr璚aniu sk鏎,[13] by uzyska bardzo lekk, a jednocze郾ie doskonale sztywn bro o znacznym zasi璕u. Kopie te w trakcie szar篡 nie wygina造 si w d馧 pod w豉snym ci篹arem, jak np. kopie u篡wane przez husari zorganizowan na polski wz鏎 przez Rosjan. Doda warto, 瞠 鈔odek ci篹ko軼i kopii husarskiej by przesuni皻y do ty逝 (stosunkowo ci篹ka przeciwwaga-kula, s逝膨ca tak瞠 jako os這na d這ni 穎軟ierza), co u豉twia這 manewrowanie broni. Grot kopii przed逝瘸造 dwa, oko這 p馧metrowe, stalowe "w御y" wzmacniaj帷e drzewce i uniemo磧iwiaj帷e odr帳anie grota.

W rejestrach wojskowych (tzw. rollach) mo積a pozna roty husarskie po powszechnie stosowanym skr鏂ie p.t.d.p., kt鏎y oznacza pancerz, tarcz, drzewo i przy豚ic. Szabli, jako broni oczywistej w omawianej epoce, nie wymieniano. W pocz徠kowym okresie rozwoju formacji u篡wano koni w豉軼iwych dla jazdy lekkiej. Dopiero po reformach Stefana Batorego husaria zacz窸a si przekszta販a w jazd nieco ci篹sz. Zacz皻o u篡wa p馧pancerzy (kirys闚) o wzmocnionej (do 8 mm) po鈔odku napier郾ika "o軼i" i masywniejszych szyszak闚, w tym tak瞠 typu kapalinowego. Uzupe軟ienie napier郾ika i naplecznika (w okresie p騧nym odrzuconego i zast徙ionego krzy簑j帷ymi si pasami ze sk鏎y) by造 karwasze i - tylko przez kr鏒ki okres - nabiodrniki. Tarcz pod逝積 zast徙i okr庵造, turecki ka趾an, kt鏎y p騧niej[14] wyszed z u篡tku.

Do siod豉 przytraczano dwa pistolety, cho jeszcze w XVII wieku stosowano je na przemian z 逝kiem refleksyjnym. W po這wie XVI wieku dodano husarzowi koncerz (o d逝go軼i do 160 cm) s逝膨cy do k逝cia (ewentualnie rozdzierania kolczug), a u篡wany w boju po skruszeniu kopii[15]. W u篡ciu by造 te nadziaki, i obuchy. W tym samym XVI wieku powsta豉 szabla husarska (rozwini璚ie szabli w璕ierskiej, tzw "bator闚ki") zaopatrzona w charakterystyczny "paluch". Pod koniec XVII wieku zbroj p造tow zacz窸a zast瘼owa zbroja karacenowa - 逝skowa, co wynika這 z rozkochania szlachty w nowinkach ze Wschodu. Jest to znamienny przyk豉d dzia豉nia mody niezale積ej od wzgl璠闚 praktycznych. Zbroja karacenowa by豉 bowiem ci篹sza i dro窺za od zbroi p造towej, a przy tym stanowi豉 s豉bsz od niej ochron.



Husarz - obraz J霩efa Brandta

Konie husarii
Husaria nie by豉by zdolna do osi庵ania swych wielkich zwyci瘰tw bez odpowiednich koni. Trzeba tu jeszcze raz podkre郵i, 瞠 nie by造 to konie ci篹kie, bowiem takie rasy zacz皻o sprowadza do Polski dopiero w XVIII wieku. Konie hodowane by造 w kraju i podstaw tych hodowli by造 rasy polskie wywodz帷e si, gdzie u zarania dziej闚, od niewielkiego wprawdzie, ale odpornego na niewygody i byle jak straw tarpana.

Wprowadzaj帷 odpowiednie domieszki ras wschodnich (bynajmniej nie arabskiej, lecz tureckiej, turkme雟kiej, perskiej itd.) wyhodowano konie, kt鏎e w po這wie XVI w. wykszta販i造 ras, z kt鏎ej wywodzi造 si konie husarii. By造 to wi璚 konie wysokie, odporne i szybkie, kt鏎e mog造, po d逝gim przemarszu i nios帷 na grzbiecie wa膨cego ok. 100 kg (wraz z uzbrojeniem) je寮嬈a, wej嗆 niemal z marszu do boju i uderzy w cwale prze豉muj帷 si造 wroga[16]; musia造 te by zwrotne, bo w innym wypadku husarze nie byliby w stanie walczy z Tatarami.

Doda nale篡, 瞠 nie by造 to konie tanie. Kosztowa造 po co najmniej 200 czerwonych z這tych, towarzysz husarski musia ich mie kilka, nawet pi耩. W roku 1685 koszt wystawienia pocztu husarskiego wyceniano na 5 100 z, a by to wtedy maj徠ek por闚nywalny z zakupem wsi.



Stra hetma雟ka - obraz Wac豉wa Pawliszaka

Pi鏎a, skrzyd豉, sk鏎y, proporce
Do嗆 osobliwym, ale charakterystycznym dla tej formacji elementem wyposa瞠nia by造 pi鏎a. Pi鏎a te, wbrew utartym schematom, wcale nie by造 wy陰cznie orle, cz窷ciej sokole, jastrz瑿ie, a czasem krucze, a nawet g瘰ie, co 豉two wyt逝maczy cen i dost瘼no軼i. Pocz徠kowo noszono je na czapkach, szyszakach, drzewcach kopii, tarczach, przy ko雟kich nogach, a tak瞠 na s豉wnych skrzyd豉ch.

W p騧niejszej fazie rozwoju husarii pi鏎a zosta造 tylko na skrzyd豉ch i szyszakach. Do dzi w 鈍iadomo軼i Polak闚 jest zakodowany obraz husarza z dwoma skrzyd豉mi przymocowanymi do naplecznika zbroi. Jest to obraz nie tyle mo瞠 b喚dny, co myl帷y. Ot騜 o wiele cz窷ciej skrzyd豉 lub skrzyd這 (zwykle bowiem u篡wano jednego) mocowano do tylnego 喚ku siod豉 i to ju po zaj璚iu przez husarza miejsca w siodle[17].

Bardzo cz瘰to te u篡wano skrzyde tylko na popisach i paradach. Istnieje kilka teorii uzasadniaj帷ych u篡cie skrzyde: najlepiej uzasadniona wydaje si by ta, kt鏎a widzi w pi鏎ach, czy skrzyd豉ch, element walki psychologicznej. W rzeczywisto軼i skrzyd豉 mog造 straszy konie nieprzyjaciela, cho nie samym szumem, kt鏎ego w zgie趾u bitewnym nikt by nie us造sza, lecz swoim wygl康em. Nale篡 tu odnotowa, 瞠 wiele element闚 wyposa瞠nia husarskiego mia這 oddzia造wa w豉郾ie na psychik nieprzyjaciela. υpotem i migotaniem barw mami造 oczy atakowanego przeciwnika proporce przy kopiach husarskich.

Przebywaj帷y wiele lat w Polsce francuski in篡nier Wilhelm Beauplan notowa: "Na czubkach kopii powiewaj proporce, kt鏎e s b康 bia這-czerwone, b康 niebiesko-zielone lub te czarno-bia貫. Zawsze jednak pozostaj dwubarwne i na 4 do 5 這kci d逝gie. Jest to chyba pomy郵ane dla straszenia koni wrog闚. Skoro bowiem [husarze] opuszcz swe kopie p璠z帷 co ko wyskoczy, proporce owe kr璚 si wko這, budz帷 l瘯 nieprzyjacielskich koni, kt鏎ych szeregi chc rozerwa." [18]

Mimo szczeg馧owo軼i opisu, Beauplan nie wspomnia w nim o u篡waniu skrzyde. Z fragmentu listu przypowiedniego Stefana Batorego dla Stefana Bielawskiego na zaci庵 roty husarskiej: "za pi鏎a i inne ozdoby dla okaza這軼i i postrachu nieprzyjaciela zale積ie od upodobania ka盥ego" wynika, 瞠 u篡cie pi鏎 nie by這 obowi您kowe. I rzeczywi軼ie, nie wszyscy husarze nosili ten element wyposa瞠nia, o czym 鈍iadcz rozliczne obrazy z epoki i relacje, nie wspominaj帷e o skrzyd豉ch. W naszej 鈍iadomo軼i husarskie skrzyd豉 ugruntowali dopiero malarze XIX-wieczni jak J霩ef Brandt, czy Wojciech Kossak oraz wsp馧czesne nam wojska lotnicze i pancerne, kt鏎e w swej symbolice wykorzysta造 ten element zbroi husarza.

Wiele zbroi husarskich, znajduj帷ych si w istniej帷ych dzi zbiorach muzealnych, zosta這 wyposa穎nych w skrzyd豉 dopiero w XIX wieku w豉郾ie i st康 powstaj trudno軼i w ustaleniu rzeczywistego wykorzystania skrzyde. Opr鏂z pi鏎 widoczn ozdob husarzy by造 sk鏎y dzikich zwierz徠. Charakterystyczne jest, 瞠 towarzysze husarscy nosili zazwyczaj (jako okrycie wierzchnie zbroi) sk鏎y tygrysie lub lamparcie, podczas gdy oficerowie (namiestnicy, porucznicy) sk鏎y wilcze, nied德iedzie lub rysie, co czasami doprowadza這 do nieporozumie鎎19].



Polski husarz, obraz Aleksandra Or這wskiego

Przepych husarii
Husaria, w szeregach kt鏎ej s逝giwali synowie pierwszych rod闚 Rzeczypospolitej, wyr騜nia豉 si bogactwem stroju i uzbrojenia. Wszystko (obok wspomnianych sk鏎) l郾i這 si od z這ta i drogich kamieni. Opisuj帷y husari Beauplan[20] nie mo瞠 powstrzyma si od uszczypliwych uwag w tej materii. Podobnie Wespazjan Kochowski, kt鏎y tak pisze o husarzach:

"Andzar za pasem, demeszka z這cona
Przy boku, wszystka turkusy sadzona;
Emalja wisi mu a瞠 na brzuchu
Na z這tym w ziarnka grochowe 豉鎍uchu.
Na g這wie szturmak soboli z zapon,
Ten pod no篡kiem wdzia na bakier stron
Lub te za篡je czasem czaplej kity,
A w r瘯u nadziak trzyma z這tolity...".

Towarzysze husarscy nie mogli by popularni. S造nne by造 na przyk豉d na prze這mie XVI i XVII wieku delie husarskie, kt鏎e (okre郵onego kroju) zosta造, im tylko, przyznane specjaln ustaw sejmow. Wszyscy zamo積i, czasami bajecznie wprost bogaci, wynio郵i i dumni; demonstrowali zazwyczaj sw wy窺zo嗆 i to w spos鏏, kt鏎y szlachcie nie m鏬 si podoba. W literaturze satyrycznej tych czas闚 towarzysz husarski wyst瘼uje jako burda, op鎩, samochwa.

Kry豉 si za tym i niech耩 i zawi嗆 wobec najznakomitszej formacji, ale nie tylko: pod koniec XVII wieku coraz wi璚ej by這 takich, kt鏎zy - zdobywszy zaszczytny tytu przynale積o軼i do najpowa積iejszego znaku - wracali na wie, w obozie zostawiaj帷 tylko pocztowych i s逝瘺. Przepych, kt鏎ym otaczali si husarze, by z jednej strony pot瘼iany, z drugiej jednak podziwiany. Zw豉szcza cudzoziemcy, kt鏎zy z tym rodzajem wojska nie mieli u siebie do czynienia, pozostawali niezmiennie pod wra瞠niem widoku husarzy.

Podajmy kilka przyk豉d闚: "Usarze to najpi瘯niejsza jazda w Europie przez wyb鏎 ludzi, pi瘯ne konie, wspania這嗆 stroju i dzielno嗆 koni [...] Usarze nie wydzielaj ludzi do wart i stra篡 przedniej i przeznaczaj si jedynie do uderzenia w bitwach. Siedzi ta jazda na najlepszych koniach w kraju, uzdeczki s ozdobione blaszkami i guziczkami srebrnymi lub poz豉canymi. Siod豉 haftowane z 喚kiem z這conym, wielkie czapraki na spos鏏 turecki, zwykle w Polsce u篡wany, szeroko haftowany srebrem lub z這tem, koncerz bardzo ozdobny [...] na ramionach nosz sk鏎 lamparci lub tygrysi [...] Husarze nie cofaj si nigdy, puszczaj帷 konia w ca造m p璠zie, przebijaj wszystko przed sob [...]"[21]

"Chor庵iew husarska bowiem wyjecha豉 nam z obozu naprzeciw; nie widzia貫m nigdy nic wdzi璚zniejszego od tego widoku. Szlachta polska, oni wszyscy, na pi瘯nych rumakach, w zbroi 鈍ietnej i b造szcz帷ej, z zarzuconymi na plecy sk鏎ami panter, lw闚 i tygrys闚 [...] W璠zid豉 ko雟kie s srebrne i poz豉cane , a z karku ko雟kiego zwisaj srebrne naszyjniki i k馧ka"
[22] "Pr騜na by豉by praca opowiada okaza這嗆 i pi瘯no嗆 rycerstwa tego, m闚i bowiem o zbrojach jego, o wysokich kopiach z d逝gimi chor庵iewkami, o tygrysich sk鏎ach, o pysznych koniach, kulbakach, rz璠ach, strzemionach, cuglach 鈍iec帷ych si od z這ta, haft闚 i drogich kamieni by這by to przy熤i ich pi瘯no嗆. Jest to jazda, jakiej nie ma na 鈍iecie; 篡wo軼i jej i przepychu bez widzenia w豉snymi oczami poj望 niepodobna."[23]



Czasy 鈍ietno軼i husarii,
obraz Husaria - Wojciecha Kossaka

Przyczyny sukces闚 husarii

Sukcesy husarii by造 efektem taktyki wypracowanej i przyj皻ej dla tej formacji, wypracowanej i stosowanej tylko w Polsce (chocia husarii u篡wano w Siedmiogrodzie i w Rosji). Si喚 husarii stanowi造 elementy walki naturalne dla jazdy wschodniej (impet i ruchliwo嗆), po陰czone z elementami w豉軼iwymi je寮zie zachodniej (zwarto嗆 formacji) a tak瞠 pewne elementy przynale積e tylko tej formacji (najd逝窺ze na 鈍iecie kopie, umiej皻no嗆 rozlu幡iania i zacie郾iania szyk闚 w trakcie szar篡). Dzi瘯i impetowi husaria mog豉 rozbija formacje zachodniej piechoty i jazdy, kt鏎e nastawione na walk na bro paln (jeszcze niedoskona陰) nie mog造 powstrzyma jej szar.

Dzi瘯i swej ruchliwo軼i i koniom (husaria by豉 bardzo szybka) mog豉 wi璚 鄉ia這 walczy (i zwyci篹a) z ci篹k jazd i piechot Zachodu, jak i z lekk jazd wschodni - tureck, a nawet z Tatarami. Minimalne straty podczas szar bra造 si ze specjalnego, w豉軼iwego tylko dla polskiej husarii sposobu przeprowadzania ataku. Polega on na tym, 瞠 a do momentu oddania salwy przez wroga szar瘸 by豉 prowadzona w do嗆 lu幡ym szyku (oko這 3 m odst瘼u mi璠zy ko闓i w ka盥ym szeregu), kt鏎y zacie郾iano dopiero tu przed wrogiem (100-60 metr闚), nieraz nawet do zbli瞠nia si "kolano w kolano".

Szansa na trafienie kt鏎egokolwiek z husarzy w trakcie szar篡 by豉 nik豉, gdy wbrew potocznemu mniemaniu, 穎軟ierze przeciwnika nie starali si celowa precyzyjnie do atakuj帷ych, lecz jedynie kierowali sw bro w stron szar簑j帷ej jednostki. Strzelaj帷y liczyli na to, 瞠 przy palbie salw ca貫go szeregu (lub kilku szereg闚), kule i tak w kogo trafi. I cho niejednokrotnie zalecano, aby 穎軟ierze celowali dok豉dnie do ludzi i koni, nie przynosi這 to efektu.

Widz帷 szar簑j帷 mas konnicy piechur ulega bardzo silnym emocjom i stresowi. W takiej sytuacji o wiele 豉twiej by這 strzela w og鏊nym kierunku do szar簑j帷ej jednostki, ni bra poszczeg鏊nych konnych na cel. St康 te niskie straty w豉sne husarzy. A je郵i nawet pod kim ubito konia, mo積a go by這 w lu幡ym szyku wymin望, za czuwaj帷y z boku luzacy podprowadzali nast瘼nego, dzi瘯i czemu husarz m鏬 bra udzia w szar篡 w dalszych szeregach.

Ostateczne uderzenie na nieprzyjaciela nast瘼owa這 w szyku ju maksymalnie zwartym - st康 owa skuteczno嗆 prze豉mywania. Co wi璚ej, niekt鏎e chor庵wie by造 na tyle sprawne, 瞠 potrafi造 w pe軟ym biegu rozlu幡i szereg ju zwarty, a nast瘼nie ponownie go zewrze. Pozwala這 to na uchronienie si przed ewentualnymi salwami kolejnych szereg闚 piechoty - je瞠li takie zdo豉造 dokona manewru: czas pomi璠zy odej軼iem szeregu pierwszego, zaj璚ie miejsca przez drugi, wbicie w ziemi forkiet闚 i oddanie salwy, wynosi - przy bardzo sprawnych muszkieterach - kilkana軼ie sekund.

Husaria w galopie (a p騧niej w cwale) przebywa豉 w tym samym czasie 30-50 m. Je郵i pierwszy szereg muszkieter闚 wypali z 80 m (cho efekt takiej salwy by bardziej psychologiczny, ni fizyczny), drugi szereg z 50 m, to trzeci szereg kontrmarszuj帷ej piechoty m鏬 jeszcze wystrzeli z ok. 20 m. Ta ostatnia salwa, z minimalnej odleg這軼i, by豉 najgro幡iejsza, lecz gdy i ona nie zatrzyma豉 atakuj帷ych, muszkieterzy byli mia盥瞠ni przez walec ludzi i koni.

Nie mieli szansy na schowanie si za pikinier闚. Dow鏚ca piechoty musia oceni, czy bardziej mu si op豉ca strzelanie z du瞠j odleg這軼i (ale z ma造m efektem), czy te z minimalnej odleg這軼i, licz帷 na to, 瞠 salwa powstrzyma szar輳, lecz nara瘸j帷 穎軟ierzy na rozbicie w wypadku, gdy to si nie uda這[24]. Optymalnym wyj軼iem dla piechur闚 by這 w takich przypadkach wykorzystanie przeszk鏚 terenowych, czy sztucznych (rowy, koz造 hiszpa雟kie, 鈍i雟kie pi鏎a itp.), kt鏎e powstrzymywa造 jazd, pozwalaj帷 piechocie na prowadzenie ognia z minimalnej odleg這軼i, bez ryzyka, 瞠 zostanie ona zniszczona przez jazd. Tak by這 np. pod K逝szynem w 1610 r., gdzie chronion przez p這t piechot atakowa豉 husaria.

Pewne szanse na zatrzymanie szar篡 husarskiej dawa豉 tak瞠 metoda ustawienia muszkieter闚 przeciwko je寮zie stosowana przez Szwed闚 od czas闚 Gustawa Adolfa. Polega豉 ona na tym, 瞠 ca造 skwadron muszkieter闚 ustawiano w trzy rz璠y, przy czym 穎軟ierze pierwszego szeregu kl瘯ali, drugiego - stawali g喚boko pochyleni, za 穎軟ierze trzeciego przybierali normaln pozycj strzeleck. Tak ustawiony skwadron m鏬 odda salw z trzech szereg闚 jednocze郾ie, lub te odda trzy szybkie salwy bez konieczno軼i wykonywania kontrmarszu. [25].

R闚nie w wypadku, kiedy tak ustawiona piechota strzela豉 nie jedn salw, ale szeregami, manewr husarii z rozlu幡ieniem ju zwartego szeregu i szybkim jego zwarciem m鏬 uchroni jazd przed stratami. Doda wypada, 瞠 ko w cwale podlega tym samym emocjom co siedz帷y na nim je寮ziec. Z tego te powodu po salwie piechoty pada造 tylko te konie, kt鏎e dosta造 postrza 鄉iertelny lub gruchoc帷y ko軼i. Inne, nawet kilkakrotnie ranne, gna造 dalej, co sprawia這 wra瞠nie w szeregach muszkieter闚, 瞠 strza造 s niecelne lub te, 瞠 koniom husarskim nie szkodz.

Upadek husarii
Pierwsze symptomy upadku husarzy mo積a dostrzec ju w drugiej po這wie XVII w., kiedy to ich liczba gwa速ownie spad豉. Wysokie koszty zwi您ane z wystawieniem husarskiego pocztu, zawsze ogranicza造 baz mobilizacyjn husarii jedynie do najbogatszej szlachty[26] , kt鏎 by這 sta na kupno drogich koni i niezb璠nego wyposa瞠nia. Dop鏦i Polska i jej szlachta mieli si dobrze, liczba husarzy w wojsku polskim by豉 wysoka. U szczytu ekonomicznej pot璕i Rzeczypospolitej, tj. na pocz徠ku XVII w., ca造 kraj potrafi zmobilizowa nawet 8000 husarii (np. w 1621 r.).

Jednak seria niszczycielskich wojen po這wy XVII w. (1648-1667) powa積ie os豉bi豉 Rzeczpospolit i zubo篡豉 jej mieszka鎍闚. Upadek ekonomiczny szlachty poci庵n掖 za sob kryzys husarii. W latach 1652-1660, mimo olbrzymiego wysi趾u aby liczebno嗆 wojska polskiego utrzyma na jak najwy窺zym poziomie, ilo嗆 husarii polskiej oscylowa豉 wok馧 zaledwie 1000 koni (a litewskiej kolejne kilkaset). Dopiero po stopniowym wyga郾i璚iu najbardziej krwawych wojen, po przeniesieniu si ich z centrum na peryferie Rzeczypospolitej, wraz ze stopniowym o篡wieniem gospodarki kraju, szlachta odzyskiwa豉 sw ekonomiczn si喚.

R闚nolegle do tego, liczba husarzy w wojsku polskim powoli ros豉, osi庵aj帷 pu豉p nieznacznie ponad 3000 w latach 80. XVII w. Nie by豉 to ju jednak ta husaria co przed 1648 r. Ch耩 zwi瘯szenia za wszelk cen ilo軼i husarii w wojsku polskim powodowa豉 obni瞠nie jej poziomu. Powsta豉 instytucja tzw. towarzyszy sowitych, kt鏎zy w wojsku utrzymywali swoje poczty, lecz sami w nich nie s逝篡li. Powodowa這 to obni瞠nie dyscypliny i morale pocztowych oraz ca貫j husarii.[27]

Aby podnie嗆 liczb husarzy, przeformowano tak瞠 wiele jednostek pancernych w husarskie (by這 to tzw. pohusarzenie). To z kolei skutkowa這 obni瞠niem jako軼i koni i ekwipunku u篡wanego przez husarzy. Z uwagi na og鏊ne zubo瞠nie spo貫cze雟twa cz窷 穎軟ierzy zacz窸a u篡wa ta雟zych zbroi rajtarskich w miejsce coraz rzadszych husarskich. Zbroje rajtarska, cho ci篹sza od husarskiej, stanowi豉 znacznie s豉bsz ochron. Kolejnym ciosem dla si造 bojowej husarii by造 zmiany obyczajowe, kt鏎e dotkn窸y spo貫cze雟two szlacheckie u progu XVIII w. Zamiast kultywowanego wcze郾iej etosu rycerskiego, szlachta skoncentrowa豉 swoj aktywno嗆 na polityce. Porzucono dawne 獞iczenia wojskowe, co poskutkowa這 gwa速ownym spadkiem poziomu wyszkolenia husarzy [28].

Husaria sta豉 si w ko鎍u wojskiem paradnym, u篡wanym tylko na popisach wojskowych lub pogrzebach wodz闚, kr鏊闚, senator闚. By te zwyczaj, 瞠 husarz w pe軟ej zbroi wje盥瘸 do ko軼io豉 i kruszy kopi o katafalk bezpotomnie zmar貫go szlachcica. Z tego powodu husari w XVIII wieku nazywano "wojskiem pogrzebowym". W ko鎍u, uchwa陰 Sejmu Rzeczypospolitej z 1775 zlikwidowano husari jako formacj bojow, a istniej帷e chor庵wie husarskie i pancerne przekszta販ono w brygady kawalerii narodowej.

Ciekawostki dotycz帷e husarii
* Najd逝窺zy okres, kiedy husaria nie przegra豉 瘸dnej bitwy wynosi 123 lata (od 1500 do 1622 r.), a walczy豉 w tym czasie wielokrotnie z o wiele liczniejszym przeciwnikiem.
* Pierwsza bitwa, w kt鏎ej polska husaria straci豉 wi璚ej ni 100 zabitych, mia豉 miejsce pod Gniewem. Wtedy to Zygmunt III Waza, kr鏊 Polski, rzuci husari do ataku na szwedzk piechot wyposa穎n w holenderskie 20 mm muszkiety. Husarskie konie zapada造 si w piasku, skutkiem czego nie mog造 rozwin望 odpowiedniej szybko軼i. Mimo to bitwa zosta豉 przez husari wygrana.
* Najwi瘯sz liczebno嗆 w swojej historii husaria osi庵n窸a w 1621 r. Wtedy to zaci庵ni皻o 8 000 tej jazdy. Wzi窸a ona udzia w bitwie pod Chocimiem, przyczyniaj帷 si do polskiego zwyci瘰twa.
* W latach 50. XVII w. formacje husarskie wzorowane na polskich utworzone zosta造 w Rosji. Brak danych o osi庵ni皻ych przez nie sukcesach. Zachowa豉 si natomiast informacja, 瞠 w czasie wymarszu z Moskwy na Litw 10 maja 1654 r. husarze moskiewscy przechodz帷 przez bram miasta zbyt p騧no opu軼ili kopie i po豉mali je, co 鈍iadczy o ich fatalnym wyszkoleniu. Formacje husarii utrzymywano w Rosji do嗆 d逝go, np. w roku 1679 istnia pu趾 husarski licz帷y 465 ludzi [29].

Bibliografia:
* Zbigniew Boche雟ki, Ze studi闚 nad polsk zbroj husarsk. W: Rozprawy i sprawozdania Muzeum Narodowego w Krakowie T. VI (1960). * Richard Brzezinski, Polish Winged Hussar 1576–1775, Oxford, 2006 * Jan S. Bystro, Dzieje obyczaj闚 w dawnej Polsce, Warszawa 1932 * Jerzy Cichowski, Andrzej Szulczy雟ki, Husaria, Warszawa, 1977, ISBN 83-11-06568-3 * Bronis豉w Gembarzewski, Husarze, Ubi鏎, oporz康zenie i uzbrojenie 1500–1775, Bro i Barwa, Warszawa 1999 * Zuzanna Sawicka, Ko w 篡ciu szlachty w XVI-XVIII w., Toru 2002, ISBN 83-7174-839-6 * Janusz Sikorski (red), Zarys dziej闚 wojskowo軼i polskiej do roku 1864, t.1 * Jerzy Teodorczyk, Bitwa pod Gniewem 22.IX - 29.IX. 1626, pierwsza pora磬a husarii. W: Studia i materia造 do Historii Wojskowo軼i, T. XII, Warszawa 1966 * Zdzis豉w 砰gulski, Husaria Polska, The Polish Hussaria, Warszawa 2000 毒鏚豉 1. Jan Chryzostom Pasek, Pami皻niki, PWN Warszawa 1987 ISBN 83-06-01577-0 2. 'Relacje wojenne z pierwszych lat walk polsko-kozackich powstania Bohdana Chmielnickiego (1648 –1651), red. Miros豉w Nagielski, Warszawa, 1999. 3. J. Cichowski,A.Szulczy雟ki, Husaria,Warszawa 2004. ISBN 83-11-09954-5.
Przypisy:
1. ↑ .O zakwalifikowaniu kawalerii do "lekkiej" lub "ci篹kiej" decydowa造 dwa czynniki - ko i uzbrojenie ochronne. Uzbrojenie husarskie - w por闚naniu np. z niemieck, szwedzk czy rosyjsk rajtari - nale瘸這 zdecydowanie do lekkich, konie za nale瘸造 zapewne do 鈔ednich, skoro w ich hodowli tak znacz wag przywi您ywano do domieszek lekkich ras wschodnich (patrz w rozdziale "Konie") 2. ↑ Rota to wcze郾iejsza nazwa chor庵wi, czyli jednostki o liczebno軼i zazwyczaj 100-200 koni 3. ↑ Kruszenie kopii polega這 na takim uderzeniu w kolejn przeszkod, zw豉szcza gdy tempo szar篡 mala這, by drzewce uleg這 z豉maniu 4. ↑ Przy podziale na wojska narodowego i cudzoziemskiego autoramentu husaria, ju od po這wy XVI wieku, zaliczana by豉 do tych pierwszych 5. ↑ Szyk lu幡y, cz瘰to w formie p馧ksi篹yca 豉two id帷ego w rozsypk 6. ↑ Tylko kilka naplecznik闚 zbroi husarskich w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie posiada zaczepy do montowania skrzyde 7. ↑ O kszta販ie ptasiego skrzyd豉 - na nielicznych rycinach przedstawiaj帷ych zdobycie Konstantynopola mo積a dostrzec je寮嬈闚 tureckich ze skrzyd豉mi u siode - czy nie tu szuka nale篡 廝鏚e pochodzenia husarskich skrzyde? 8. ↑ Pierwsza wzmianka o czterech husarzach na polskim 穎責zie pochodzi z roku 1500 9. ↑ Danuta Bie鎥owska, Micha Waleczny. s. 152-153 10. ↑ Henryk Wisner, Kircholm 1605. s. 122. 11. ↑ Robert Szcze郾iak, K逝szyn 1610. 12. ↑ W wyj徠kowych wypadkach 5,5 metra d逝go軼i 13. ↑ Z u篡ciem utwardzaj帷ego kleju 14. ↑ W XVII wieku 15. ↑ Artyku "Husaria polska i koncerz w XVII w." [1] 16. ↑ W bitwie pod K逝szynem husaria, po ca這nocnym marszu, chodzi豉 dziesi耩 razy do szar篡, a potem jeszcze prowadzi豉 po軼ig za nieprzyjacielem 17. ↑ W przeciwnym wypadku przeszkadza這by to w dosiadzie 18. ↑ Wilhelma Beauplana "Opisanie Ukrainy" s. 170 19. ↑ Wg pewnych relacji podczas uczty po zwyci瘰twie pod Wiedniem szambelan cesarski mia zaprosi "pan闚 tygrys闚" do pierwszego sto逝, a "pan闚 wilk闚" do po郵edniego 20. ↑ Guillaume de Vasseur de Beauplan (1600-1675), francuski kartograf, in篡nier wojskowo軼i i architekt, w s逝瘺ie polskiej od 1630 do 1648 r., tw鏎ca licznych fortyfikacji kresowych 21. ↑ Francois Paul d’Alerac (Dalayrac), Les anecdotes de Pologne ou memoires secrets du regne de Jean Sobieski (Amsterdam 1699, s. 21), cyt. za: Konstanty G鏎ski, Historia jazdy polskiej. s. 65-66 22. ↑ Karol Ogier, Dziennik podr騜y do Polski 1635-1636. cz.1, s.171. 23. ↑ Ko幟a Brunetti do Ko幟y III ks. Toskanii. Cyt. za Adam Niesio這wski, Ussarze. s. 382 (w: "Przegl康 Kawaleryjski", nr 3-6 z 1929 r.) 24. ↑ Taki przypadek opisa Miko豉j Jemio這wski: „A tak na t piechot [rosyjsk崧 chor庵wie usarskie skoczy造 i w wod je po najpierwszym wystrzeleniu [po pierwszej salwie] nap璠zi造, 瞠 im [muszkieterom rosyjskim] do drugiego [wystrzelenia] nie przysz這”. Cytat za Rados豉w Sikora, „Fenomen husarii” s. 34. 25. ↑ P. Skworoda: Hammerstein 1627, Warszawa 2005, s. 40 - 41 26. ↑ Zdaniem Beauplana, husarze to szlachta-posesjonaci o dochodach si璕aj帷ych 50 000 liwr闚. (Opisanie Ukrainy, s. 170.) 27. ↑ Rados豉w Sikora "Fenomen husarii" s. 191 28. ↑ Artyku o wyszkoleniu husarzy na przestrzeni XVI-XVIII w. [2] 29. ↑ L. Kubala: Wojna moskiewska r. 1654 - 1655, s. 216 i n.; P. Epifanow: "Wojsko", w: Oczerki russkoj kultury XVII wieka, Moskwa 1979; Razin E.: Historia sztuki wojennej, Warszawa 1964, Vladimir Velikanov: "Notes on the Russian Army of the 17th Century (1632-98)", http://www.northernwars.com; por. te ciekawa praca M. Gaw璠y: Po這nka - Basia 1660, Warszawa 2005,ISBN 83-11-10211-2, s. 19.
廝鏚這: NBP / Mennica Polska / Wikipedia - wolna encyklopedia


Pobierz opis w formacie PDF
Dost瘼no嗆: produkt dost瘼ny




 |  Strona g堯wna  |  Nowo軼i  |  O firmie  |  Regulamin  |  Aktualny stan koszyka  |  Kontakt  | 
oprogramowanie Sklepy internetowe

Sklep numizmatyczny - Polskie i zagraniczne monety kolekcjonerskie, banknoty polimerowe
Monety z這te, monety srebrne, monety Kanonizacja Jana Paw豉 II, monety okolicznociowe 5 z
Numizmatyka: Z這to lokacyjne: Z這te sztabki: Abonament numizmatyczny 2015
Skarby Stanis豉wa Augusta, Kanonizacja Jan Pawe II
Sitemap