HomeNowo軼iO firmieRegulaminTw鎩 koszykKontakt
Sklep numizmatyczny zaprasza, 25 czerwca 2018 r. U篡tkownicy online: 85
Pole znajonemu  |  Dodaj do ulubionych
Nowo軼i
2 $, Mi這嗆 jest skarbem (Love is Precious), 2016
Mennica Polska: Numizmatyka

2 z, Zwierz皻a 鈍iata - Konik polski (豉c. Equus caballus gmelini), 2014
NBP - monety Nordic Gold
Cena brutto: 4.00 PLN

5 z, Odkryj Polsk - Zamek Kr鏊ewski w Warszawie, 2014
Mennica Polska: Numizmatyka
Cena brutto: 7.00 PLN


Informacje
Plan emisyjny monet
i banknotów w 2018 roku:


Polska Reprezentacja Olimpijska PyeongChang
- 200 zł, 10 zł

Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni August Emil Fieldorf „Nil”
- 10 zł

Wielcy polscy ekonomiści
Fryderyk Skarbek
- 10zł

Moneta okolicznościowa z napisem 100-lecie odzyskania przez Polskę niepodległości
- 5 zł

Polskie Termopile - Hodów
- 10 zł

100-lecie czynu zbrojnego Polonii amerykańskiej
- 10 zł

Skarby Stanisława Augusta
Henryk Walezy
- 500 zł, 50 zł

Historia monety polskiej boratynka, tymf Jana Kazimierza
- 20 zł

760-lecie Towarzystwa Strzeleckiego Bractwa Kurkowego
w Krakowie
- 10 zł

100-lecie powstania Gimnazjum
i Liceum im. Stefana Batorego
w Warszawie
- 10 zł

POLONIA RESTITUTA
- 10 zł

125-lecie działalności Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie
- 10 zł

Niepodległość
- 20 zł (banknot kolekcjonerski)

Stulecie odzyskania przez Polskę niepodległości – Ignacy Jan Paderewski
- 100 zł, 10 zł

100. rocznica odzyskania przez Polskę niepodległości
- 1 zł, 2018 zł, 100 zł

Wyklęci przez komunistów żołnierze niezłomni – Hieronim Dekutowski „Zapora”
- 10 zł

100. rocznica wybuchu Powstania Wielkopolskiego
- 200 zł, 10 zł

Wiadomo軼i

Emisje NBP
Emisja monet NBP 2018

Emisja monet NBP 2017

Emisja monet NBP 2016

Emisja monet NBP 2015

Emisja monet NBP 2014

Emisja monet NBP 2013

Emisja monet NBP 2012

Emisja monet NBP 2011

Emisja monet NBP 2010

Emisja monet NBP 2009

Emisja monet NBP 2008

Emisja monet NBP 2007

Emisje monet NBP 1995 - 2006


 
10 z, 90 rocznica Powstania Wielkopolskiego, 2008
Nazwa Cena brutto
10 z, 90 rocznica Powstania Wielkopolskiego, 2008
64.00 PLN

Producent: NBP - srebrne monety

ID: 643

Kolekcja: Srebrne monety o tematyce historycznej

Stan zachowania monety:
I (menniczy)
Nomina: 10 z
Srebro: Ag 925
Techniki dodatkowe: druk rastrowy
Stempel: lustrzany
字ednica: 32,00 mm
Waga: 14,14 g
Wielko嗆 emisji: 107.000 szt.
Cena emisyjna NBP: 62 z
Data emisji monet: 22.12.2008 r.

Motyw donios造 historycznie - rocznica jednego z dw鏂h, obok Powstania Wielkopolskiego 1806 roku, zwyci瘰kiego powstania w dziejach Polski - uwieczniona na srebrnej monecie kolekcjonerskiej z drukiem rastrowym.

Nawi您uj帷y do chlubnej karty historii Polski
element rewersu srebrnej monety kolekcjonerskiej



Wielkopolski Krzy Powsta鎍zy

Srebrna dziesi璚ioz這t闚ka projektu Urszuli Walerzak, z elementem wykonanym drukiem rastrowym, posiada na rewersie zwracaj帷y uwag stylizowany wizerunek noszonej przez powsta鎍闚 wielkopolskich rozety w kolorach: bia造m i czerwonym z or貫m w odcieniach szaro軼i.

Z prawej strony znajduje si stylizowany wizerunek popiersia Ignacego Jana Paderewskiego.

W tle wybity jest fragment apelu wydanego przez dow鏚ztwo ostrowskiego okr璕u wojskowego.


G堯wnym motywem awersu jest orze, a pod nim - stylizowany wizerunek kolumny strzelc闚 wielkopolskich podczas defilady. Na koniu - dow鏚ca oddzia逝.

"W obliczu Boga Wszechmog帷ego w Tr鎩cy 安i皻ej Jedynego 郵ubuj, 瞠 Polsce, Ojczy幡ie mojej i sprawie ca貫go Narodu Polskiego zawsze i wsz璠zie s逝篡 b璠, 瞠 kraju Ojczystego i dobra narodowego do ostatniej kropli krwi broni b璠, 瞠 Komisarzowi Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu i dow鏚com, i prze這穎nym swoim mianowanym przez ten瞠 Komisariat, zawsze i wsz璠zie pos逝szny b璠, 瞠 w og鏊e tak zachowywa si b璠, jak przystoi na m篹nego i prawego 穎軟ierza - Polaka, 瞠 po zjednoczeniu Polski z這輳 przysi璕 穎軟iersk, ustanowion przez polsk zwierzchno嗆 pa雟twow."
Rota (tekst przysi璕i)

*****

Powstanie wielkopolskie by這 zbrojnym wyst徙ieniem polskich mieszka鎍闚 Wielkopolski przeciwko pa雟twu niemieckiemu. Polacy domagali si powrotu ziem zaboru pruskiego do Polski, kt鏎a w tym czasie umacnia豉 sw niepodleg這嗆.

Powstanie wielkopolskie jest te ostatnim etapem tak zwanej "najd逝窺zej wojny nowoczesnej Europy". Wybuch這 27 grudnia 1918 roku, w reakcji na demonstracje Niemc闚 sprzeciwiaj帷ych si wizycie w Poznaniu polskiego pianisty i dzia豉cza niepodleg這軼iowego Ignacego J. Paderewskiego.

Powsta鎍y w kr鏒kim czasie opanowali ca陰 Wielkopolsk z wyj徠kiem p馧nocnych i po逝dniowo-wschodnich jej obrze篡. Powstanie zako鎍zy這 si 16 lutego 1919 roku rozejmem w Trewirze, kt鏎y rozszerza na front powsta鎍zy zasady rozejmu ko鎍z帷ego I wojn 鈍iatow z 11 listopada 1918. By這 to jedno z dw鏂h, obok powstania wielkopolskiego 1806 roku, zwyci瘰kich powsta w dziejach Polski.

Geneza

W wyniku rozbior闚 zachodnie ziemie polskie znalaz造 si w r瘯ach niemieckich. Po wojnach napoleo雟kich cz窷 ziem Wielkopolski wesz豉 w sk豉d Ksi瘰twa Warszawskiego, jednak gdy Napoleon Bonaparte zosta pokonany, kongres wiede雟ki z 1815 roku przyzna Prusom Gda雟k, departament bydgoski i cz窷 kaliskiego. W ten spos鏏 w豉dze pruskie stworzy造 tzw. Prusy Zachodnie i Wielkie Ksi瘰two Pozna雟kie. Od Kr鏊estwa Kongresowego oddziela豉 Wielkie Ksi瘰two rzeka Prosna. Pocz徠kowo Polacy mieli w granicach Wielkiego Ksi瘰twa Pozna雟kiego stosunkowo du膨 autonomi. W dniu 5 maja 1815 roku kr鏊 pruski, Fryderyk Wilhelm III og這si patent okupacyjny, w kt鏎ym zagwarantowa r闚nouprawnienie j瞛yka polskiego i niemieckiego oraz dopu軼i Polak闚 do urz璠闚 pa雟twowych. Okres tej w miar dobrej sytuacji ludno軼i polskiej nazywany by "er pojednania". Wkr鏒ce jednak rozpocz窸o si d捫enie do centralizacji w豉dzy pa雟twowej oraz nap造w ludno軼i niemieckiej na ziemie Wielkopolski. Zainicjowano te germanizacj ludno軼i polskiej.

Wielkie Ksi瘰two Pozna雟kie traktowano jak jedn z prowincji, zapominaj帷 o gwarantowanym jeszcze niedawno specjalnym statusie autonomicznym. Sytuacj Polak闚 pogarsza豉 jeszcze wsp馧praca prowadzona przez pa雟twa zaborcze - represje ogarn窸y tych mieszka鎍闚 Wielkopolski, kt鏎zy wzi瘭i udzia w powstaniu listopadowym w 1830 roku, a p騧niej tak瞠 w wyst徙ieniach rewolucyjnych podczas Wiosny Lud闚 i w powstaniu styczniowym w 1863 roku. W odpowiedzi na te dzia豉nia premier Prus, Otto von Bismarck o鈍iadczy, i zobowi您ania kr鏊a z 1815 roku wobec Polak闚 z Wielkopolski wygas造 wskutek postawy, jak zaj瘭i Polacy w 1831, 1848 i 1863.[2]

W 1867 roku Wielkie Ksi瘰two Pozna雟kie przesta這 istnie wraz z utworzeniem Zwi您ku P馧nocnoniemieckiego, staj帷 si zwyk陰 prowincj. Sytuacja pogorszy豉 si jeszcze po zjednoczeniu Niemiec. Jak pisa Antoni Czubi雟ki: "Do 1870 roku Polacy wchodzili w sk豉d jednego z wielu dynastycznych pa雟tw niemieckich. Z chwil zjednoczenia weszli w sk豉d jednolitego narodowo pa雟twa niemieckiego, stali si zwalczan przez wi瘯szo嗆 mniejszo軼i narodow. Procesy germanizacyjne uleg造 dalszemu zaostrzeniu."[3]

Bismarck zwalcza ko軼i馧 katolicki, polski ruch narodowy i ruch robotniczy. Jednocze郾ie silny rozw鎩 przemys這wy kraju oznacza odp造w ludno軼i ze wsi do miast (Landflucht) i z ze wschodu na zach鏚 (Ostflucht) - w wi瘯szo軼i zjawiska te dotyczy造 ludno軼i niemieckiej. Spotka這 si to z kontrakcj rz康u niemieckiego, uderzaj帷 g堯wnie w Polak闚. Jej przejawem by造 np. rugi pruskie, czy powo豉nie Komisji Kolonizacyjnej, wykupuj帷ej ziemi w celu osadzania na niej os鏏 narodowo軼i niemieckiej. Aby przeciwdzia豉 tej dzia豉lno軼i, Polacy organizowali si w stowarzyszeniach nie tylko o鈍iatowych, sp馧dzielczych, samopomocowych, gospodarczych, ale tak瞠 i politycznych. W tych ostatnich odnale潭 mo積a by這 przedstawicieli wielu nurt闚, ale dominowa豉 orientacja endecka i katolicka.

Legaln dzia豉lno嗆 prowadzi造 tak瞠 stowarzyszenia sportowe i skautingowe, takie jak "Sok馧" czy "Skaut", kt鏎e przeprowadza造 tajne szkolenia wojskowe, a nawet czasem zaleca造 swoim cz這nkom wst瘼owanie do armii pruskiej w celu zdobywania przeszkolenia wojskowego. Polacy w owym okresie byli tak doskonale zorganizowani, 瞠 Niemcy uznali, i posiadaj oni sw鎩 w豉sny konspiracyjny rz康, na czele kt鏎ego widzieli ksi璠za Stanis豉wa Adamskiego.

I wojna 鈍iatowa

Rozpocz璚ie dzia豉 zbrojnych I wojny 鈍iatowej spowodowa wzrost nadziei Polak闚 na szybkie odzyskanie niepodleg這軼i. Spowodowane to by這 tym, i po raz pierwszy pa雟twa zaborcze walczy造 przeciwko sobie, a nie w tym samym obozie. W czasie wojny, gdy perspektywa wkroczenia wojsk rosyjskich na tereny Wielkopolski sta豉 si ca趾iem realna, cz窷 dru篡n "Soko豉" i "Skauta" przeformowano w grupy "bojowo-niepodleg這軼iowe". Na ich czele stan瘭i Karol Rzepecki, Wincenty Wierzejewski i Stanis豉w Nogaj. Pomimo takich dzia豉, w armii niemieckiej znalaz這 si ok. 700 tys. Polak闚.

W styczniu 1916 powsta Tajny Mi璠zypartyjny Komitet Obywatelski skupiaj帷y polskich pos堯w do niemieckiego Reichstagu. 5 listopada 1916 roku w Warszawie og這szono akt obu cesarzy (niemieckiego i austro-w璕ierskiego), kt鏎y zapowiada utworzenie w przysz這軼i na terenach zabranych Rosji, samodzielnego pa雟twa polskiego. O鈍iadczenie to spotka這 si jednak z ch這dnym przyj璚iem przez Polak闚 z Wielkopolski - nie by這 w nim ani s這wa o ich ziemiach. M.in. 11 listopada w Lozannie odrzucili go politycy skupieni wok馧 Romana Dmowskiego.

Wielkopolanie przejawiali postaw niech皻n Niemcom, wyczekuj帷 na odpowiedni moment do rozpocz璚ia w豉snych dzia豉. Jednocze郾ie wielu Polak闚 uchyla這 si od s逝瘺y w wojsku niemieckim lub te pozorowa這 r騜ne choroby, aby w ten spos鏏 unikn望 s逝瘺y lub zako鎍zy j. Wi瘯szo嗆 z nich wzi窸a p騧niej udzia w powstaniu. Po zawarciu pokoju przez pa雟twa centralne z Rosj w Brze軼iu nad Bugiem, polskie organizacje paramilitarne dzia豉j帷e na terenie Wielkopolski zdelegalizowano. Ich cz這nkowie przeszli do podziemia, a 15 lutego 1918 roku w Poznaniu za這穎no propi連udczykowsk Polsk Organizacj Wojskow (POW) dla zaboru pruskiego. Na jej czele stan掖 Wierzejewski. W lipcu 1918 roku na terenie zaboru pruskiego powsta豉 natomiast sie lokalnych Komitet闚 Obywatelskich. W tym samym roku, 11 pa寮ziernika, polskie organizacje dzia豉j帷e w Rzeszy wyda造 wsp鏊ny komunikat opowiadaj帷y si jawnie za niepodleg這軼i:
"Tylko zjednoczenie wszystkich cz窷ci narodu osiad造ch na ziemiach polskich w jedn ca這嗆, wyposa穎n w pe軟i praw pa雟twowych, stanowi mo瞠 r瘯ojmi trwa貫go przymierza narod闚. W tej chwili rozstrzygaj帷ej o naszej przysz這軼i nar鏚 ca造 na ca造m obszarze ziem polskich we wszystkich swych warstwach, wsp鏊n opromieniony my郵, tworzy jeden wielki, zwarty a solidarny ob霩 narodowy. My, Polacy w dzielnicy pruskiej, stwierdzamy t zgod i zwarto嗆 podpisami wszystkich bez wyj徠ku istniej帷ych stronnictw polskich oraz ca貫j prasy, jako wyrazicielki opinii publicznej."[4]

Rewolucja listopadowa 1918 roku
Kiedy w Rosji zwyci瘰two odnios豉 rewolucja pa寮ziernikowa, rz康 radziecki podpisa separatystyczny pok鎩 z Niemcami. Wojska niemieckie zosta造 przesuni皻e na front wschodni, ale 穎軟ierze pozostaj帷y pod wp造wem wydarze rewolucyjnych, cz瘰to odmawiali dalszej walki. Z tego powodu, pomimo sukcesu na wschodzie, pa雟twa centralne we wrze郾iu 1918 roku nie by造 ju w stanie kontynuowa dalszych dzia豉 wojennych. W pa寮zierniku Rzesza Niemiecka zmieni豉 sw鎩 ustr鎩 z monarchii konstytucyjnej na monarchi parlamentarn, poniewa demokratyzacja by豉 jednym z warunk闚 rozm闚 pokojowych z krajami Ententy.

W dniu 28 pa寮ziernika zbuntowani marynarze przej瘭i kontrol nad baz wojskow w Kilonii. Potem rewolucja ogarn窸a Brem, Hamburg oraz po逝dniowe i zachodnie kraje Rzeszy. Masowo powstawa造 tworzone na wz鏎 radziecki Rady 皋軟ierzy i Robotnik闚. Cesarz Wilhelm II Hohenzollern poprosi o azyl w Holandii, a w豉dz w kraju przej掖 Friedrich Ebert z SPD, staj帷 tymczasowo na czele rz康u. Ebert nie chcia kontynuowania dalszych dzia豉 rewolucyjnych - wezwa wi璚 do spokoju, pomimo poparcia udzielonego wcze郾iej dla Rad 皋軟ierzy i Robotnik闚. Socjaldemokraci postanowili nawi您a r闚nie wsp馧prac ze starymi elitami junkiersko-militarystycznymi, w celu poprawy bardzo trudnej sytuacji gospodarczej i mi璠zynarodowej pa雟twa. Cz這nkowie SPD byli za niepodleg這軼i Polski, ale twierdzili, i mo瞠 ona zosta utworzona tylko z ziem na wsch鏚 od Wielkopolski. Z takim prze鈍iadczeniem zwolniono z aresztu w Magdeburgu J霩efa Pi連udskiego. Rewolucja ogarn窸a r闚nie Wielkopolsk.

Rozpocz窸o si organizowanie tajnych struktur wojskowych w garnizonie pozna雟kim (na Cytadeli), Jarocinie i Inowroc豉wiu. Trwa豉 tak瞠 akcja gromadzenia broni i amunicji wykradanej z wojskowych magazyn闚. W Poznaniu utworzono Rad 皋軟iersk Cytadeli, kt鏎a pocz徠kowo sk豉da豉 si wy陰cznie z 穎軟ierzy narodowo軼i niemieckiej. P騧niej utworzono Rad wszystkich 穎軟ierzy stacjonuj帷ych w stolicy Wielkopolski, w sk豉d kt鏎ej weszli tak瞠 Polacy. Tymczasem do miasta nap造wa造 zrewolucjonizowani 穎軟ierze, m.in. z Kilonii, kt鏎zy otwierali wi瞛ienia wypuszczaj帷 aresztant闚, zrywali epolety oficerom, wyg豉szali mowy rewolucyjne itd. Od 10 do 26 listopada 1918 mia造 miejsce wyst徙ienia przeciwko w豉dzy pruskiej w Ostrowie Wielkopolskim. 皋軟ierze narodowo軼i polskiej w armii niemieckiej opu軼ili koszary i uformowali tzw. 1. polski pu趾 piechoty i og這sili powstanie Republiki Ostrowskiej. Zostali spacyfikowani, ale efektem ich wyst徙ienia by m.in. szereg ust瘼stw na rzecz Polak闚 na terenie Ostrowa Wielkopolskiego i powiatu ostrowskiego.

W dniu 11 listopada 1918 r. Niemcy skapitulowa造, co oznacza這 koniec I wojny 鈍iatowej. W tym samym czasie powo豉no do 篡cia mieszan narodowo軼iowo Stra Obywatelsk (przemianowana kilkana軼ie dni p騧niej na Stra Ludow), kt鏎ej komendantem zosta Julian Lange. Przejmowa豉 ona zadania policji, wkr鏒ce zosta豉 ona zdominowana przez osoby narodowo軼i polskiej. Ze stanowiska zosta usuni皻y nieprzychylny Polakom nadburmistrz Poznania Georg Wilms. Jednak wojskowe w豉dze niemieckie pozwoli造 na funkcjonowanie Stra篡 w celu utrzymania pokoju w Prowincji Pozna雟kiej. Tak瞠 pod naciskiem Polak闚, na czele Rady 皋軟ierskiej stan掖 August Twachtmann. Jednocze郾ie funkcjonowa豉 Rada Robotnik闚, z這穎na wy陰cznie z Polak闚 (Rada 皋軟ierska do 14 listopada zdominowana by豉 przez Niemc闚). W dniach 10-12 listopada utworzono ca陰 sie rad robotnik闚 i 穎軟ierzy w ca貫j Wielkopolsce. Opr鏂z nich powstawa造 tak瞠 komitety obywatelskie, kt鏎e nast瘼nie zmieni造 nazw na rady ludowe. By造 one wyrazicielami d捫e ludno軼i polskiej. Podobne organizacje tworzyli jednak tak瞠 Niemcy i 砰dzi (w wi瘯szo軼i silnie zgermanizowani).

Centralny Komitet Obywatelski (CKO, stoj帷y na czele polskich komitet闚 obywatelskich) 12 listopada wy這ni tymczasowy Komisariat, w sk豉d kt鏎ego weszli: ks. Stanis豉w Adamski, Wojciech Korfanty i Adam Poszwi雟ki. W tym samym dniu Jarogniew Drw瘰ki zosta tymczasowym prezydentem Poznania. P騧niej do CKO przy陰czono szereg os鏏 i w ten spos鏏 powsta豉 Tymczasowa Naczelna Rada Ludowa (NRL), na czele kt鏎ej stan掖 trzyosobowy Komisariat. Wezwa on p騧niej mieszka鎍闚 zaboru pruskiego do spokoju, pomimo rewolucji w Niemczech. W Komisariacie Adamski reprezentowa Pozna, Korfanty - 奸御k, a Poszwi雟ki - Kujawy.

Du膨 rol odgrywali r闚nie tacy politycy jak W豉dys豉w Seyda, Wojciech Tr彩pczy雟ki czy Celestyn Rydlewski. Tego samego dnia dosz這 do "zamachu na ratusz", gdzie obradowa zdominowany przez Niemc闚 Wydzia Wykonawczy Rady Robotnik闚 i 皋軟ierzy. Cz這nkowie organizacji polskich mieli bardzo silny wp造w w radach robotniczych. Chcieli go uzyska tak瞠 w radach 穎軟ierskich. Na posiedzenie Wydzia逝 Wykonawczego wtargn窸a wi璚 grupa Polak闚, kt鏎ych popar造 demonstruj帷e przez ratuszem polskie boj闚ki. Przestraszeni gro嬌 u篡cia si造 delegaci usun瘭i z rady 4 niemieckich socjaldemokratycznych przedstawicieli, powo逝j帷 w ich miejsce Bohdana Hulewicza, Mieczys豉wa Palucha, Henryka 好iegockiego i Zygmunta Wiz. Dzi瘯i temu Polacy uzyskali kontrol nad Komend Miasta Poznania i dow鏚ztwem V Korpusu.[5]

Podobne dzia豉nia Polacy przedsi瞝zi瘭i w Jarocinie, Pleszewie, Ostrowie i Gnie幡ie. 15 listopada w豉dze niemieckie, zaniepokojone doniesieniami o rzekomym marszu legionist闚 Pi連udskiego w kierunku Poznania (rozsiewanymi cz瘰to przez cz這nk闚 POW w celu zastraszenia Niemc闚), postanowi造 powo豉 do 篡cia si造 wojskowe maj帷e broni prowincje wschodnie przez "bolszewizmem" i "polskim buntem". W ten spos鏏 powsta造 ochotnicze oddzia造 Heimatschutz-Ost. 17 listopada 1918 Komisariat NRL wezwa do ofiarowania pieni璠zy w ramach jednorazowego "podatku narodowego". 18 listopada mia造 miejsce wybory do powiatowych Rad Ludowych i pos堯w na Sejm Dzielnicowy (1399 delegat闚). Ustalono, i jeden delegat b璠zie przypada na ka盥e 2,5 tys. uprawionych do g這sowania wyborc闚. Prawo g這sowania przyznano "ka盥emu Polakowi" i "ka盥ej Polce", kt鏎zy uko鎍zyli 20 lat.

Nast瘼nego dnia do Wielopolski przyby wys豉nnik rz康u niemieckiego, Helmut von Gerlach. Polacy przekonali go o konieczno軼i wprowadzenia r闚nouprawnienia os鏏 narodowo軼i polskiej na terenie Prowincji Pozna雟kiej. Wskazano tak瞠 na konieczno嗆 powstrzymania nap造wu oddzia堯w Heimatschutzu, przemianowanego p騧niej na Grenzschutz-Ost. Rz康 jednak zdecydowa si na kontynuowanie przysy豉nia tych oddzia堯w do Wielkopolski. 20 listopada podczas expos rz康u J璠rzeja Moraczewskiego (pochodz帷ego z Trzemeszna w Wielkopolsce) w Warszawie pad造 s這wa: "przy陰czenie Wielkopolski b璠zie jednym z pierwszych naszych zada". Wywo豉這 to w grudniu nasilenie dzia豉 maj帷ych na celu stworzenie tajnej armii polskiej. Przedstawiciele zaboru pruskiego, z W豉dys豉wem Seyd na czele nie weszli jednak do rz康u polskiego, odmawiaj帷 przyj璚ia trzech tek ministerialnych - ich zdaniem, Pi連udski nie by wybrany z woli narodu, lecz pa雟tw zaborczych.


Sejm Dzielnicowy

Na Polski Sejm Dzielnicowy wybrano 1399 delegat闚: 525 pochodzi這 z Wielkopolski, 262 z Pomorza Gda雟kiego, 47 z Warmii i Mazur, 431 ze 奸御ka, a 133 reprezentowa這 Polak闚 zamieszka造ch w g喚bi Niemiec, g堯wnie pracuj帷ych w Westfalii. 3 grudnia 1918 Sejm Dzielnicowy rozpocz掖 obrady w Poznaniu, w budynku kina "Apollo" (przy ul. Piekary). Przyj皻o szereg uchwa, mi璠zy innymi wyra瘸j帷 wol po陰czenia ziem zachodnich prowincji niemieckich z pozosta造mi zaborami w zjednoczonej Polsce. Sejm wybra tak瞠 nowy sk豉d Naczelnej Rady Ludowej (NRL), licz帷ej osiemdziesi徠 os鏏, co oznacza這 oficjalne jej zalegalizowanie. Przewodnicz帷ym prezydium NRL zosta Boles豉w Krysiewicz. Wybrano r闚nie organ wykonawczy - Komisariat Naczelnej Rady Ludowej, kt鏎y tworzyli: reprezentanci Wielkopolski - ks. Stanis豉w Adamski i W豉dys豉w Seyda (brat Mariana Seydy), reprezentuj帷y 奸御k - Wojciech Korfanty i J霩ef Rymer, reprezentuj帷y Pomorze Gda雟kie - Stefan ζszewski i reprezentuj帷y Kujawy - Adam Poszwi雟ki.

W celu usprawnienia dzia豉 powo豉no podkomisariaty w Bytomiu i Gda雟ku. 5 grudnia 1918 mia這 miejsce zako鎍zenie obrad Sejmu Dzielnicowego. Oficjalnie nie zosta rozwi您any, jego obrady tylko odroczono. 6 grudnia 1918 odby這 si natomiast pierwsze posiedzenie wybranej przez sejm NRL, w kt鏎ej r璚e trafi豉 ca這嗆 faktycznej w豉dzy. NRL nie opowiedzia豉 si za walk zbrojn, inaczej ni dzia豉j帷e w zaborze pruskim polskie konspiracyjne organizacje wojskowe, takie jak POW (na stanowisku komendanta tej organizacji Wierzejewskiego zast徙i Mieczys豉w Andrzejewski). Jej cz這nkowie potajemnie szkolili si w szeregach niemieckiej S逝瘺y Stra篡 i Bezpiecze雟twa (SSiB, Wach- und Sicherheitsdienst), powo豉nej do 篡cia przez zaborc, do kt鏎ej przyjmowano mniej wi璚ej tylu samo Polak闚 i Niemc闚.

W ten spos鏏, w oparciu o niemieck infrastruktur, powstawa豉 sie polskich oddzia堯w, kt鏎e mia造 potem wzi望 udzia w walkach. Pok這siem obrad sejmu by這 przywr鏂enie 11 grudnia w pozna雟kich szko豉ch nauki j瞛yka polskiego i religii w tym瞠 j瞛yku. Odpowiadaj帷 na zorganizowanie przez Polak闚 obrad Sejmu Dzielnicowego, w dniach od 12 do 13 grudnia odby si zjazd delegat闚 niemieckich rad ludowych. Bra這 w nim udzia 1500 os鏏, a towarzyszy mu szereg niemieckich demonstracji postuluj帷ych utrzymanie ziem zachodnich w Rzeszy. Jedn z nich by przemarsz 6 tys. 穎軟ierzy przez Pozna.


Paderewski w Poznaniu

Tymczasem do Wielkopolski nap造wa造 nowe oddzia造 Heimatschutzu, co oznacza這 ch耩 w豉dzy niemieckiej do si這wego rozprawienia si z zamiarami Polak闚. Wys豉nnicy NRL w Warszawie za膨dali od rz康u polskiego wystosowania ultimatum wzgl璠em swego niemieckiego odpowiednika. I tak, 15 grudnia 1918 rz康 w Warszawie zerwa stosunki dyplomatyczne z Niemcami. Jednocze郾ie podj皻o decyzj o konieczno軼i wyboru przedstawicieli polskich z zaboru pruskiego na Sejm Ustawodawczy. W grudniu 1918 roku pojawi豉 si informacja o przyje寮zie Ignacego Paderewskiego do Polski. Postanowiono zaprosi go, aby odwiedzi Pozna.

W tym celu do Gda雟ka uda si Korfanty. Znany muzyk i polityk mia przyjecha do Warszawy w celu za豉godzenia sporu pomi璠zy Komitetem Narodowym Polskim Dmowskiego a rz康em Moraczewskiego. Paderewski postanowi jednak przed zjawieniem si w stolicy odwiedzi tak瞠 Pozna. Wywo豉這 to ogromne poruszenie po鈔鏚 Polak闚, kt鏎zy rozpocz瘭i przygotowania do uroczystego powitania go軼ia. Chc帷 zapobiec nieuniknionym demonstracjom politycznym, Urz康 Spraw Zagranicznych Rzeszy postanowi zakaza przyjazdu piani軼ie. Nie uda這 si jednak przeszkodzi przyjazdowi poci庵u wioz帷ego Paderewskiego do Poznania. 26 grudnia 1918 muzyk przyby do stolicy Wielkopolski. Wr璚zenie nakazu opuszczenia miasta uniemo磧iwi niemieckim oficerom kordon Stra篡 Ludowej.

Nast瘼nie Paderewski uda si do Hotelu Bazar, gdzie odby si bankiet powitalny. Po zako鎍zeniu przyj璚ia wyg這si on przem闚ienie, zako鎍zone wielk owacj i manifestacj patriotyczn. Taki obr鏒 wydarze wzburzy Niemc闚, dodatkowy gniew zosta wywo豉ny wywieszeniem przez Polak闚 flag ameryka雟kich, brytyjskich i francuskich - kraj闚 dla nich sojuszniczych, ale dla Niemc闚 wrogich.
Przebieg powstania
Pocz徠ek walk
Walki rozpocz窸y si 27 grudnia 1918 roku, kiedy to Niemcy, wzburzeni polskimi uroczysto軼iami towarzysz帷ymi wizycie Paderewskiego, zorganizowali przemarsz oddzia堯w wojskowych przez miasto. Przebieg dalszych wydarze opisywa fragment komunikatu NRL:
„(...) Wczoraj po po逝dniu, na kr鏒ko przed czwart, nadci庵a造 do miasta z koszar na Je篡cach oddzia造 uzbrojonych 穎軟ierzy niemieckich z 6 pu趾u grenadier闚, w liczbie oko這 200, z oficerem na czele, 酥iewaj帷 niemieckie pie郾i, wtargn瘭i do gmachu Naczelnej Rady Ludowej, zrywaj帷 tam瞠 sztandary angielskie, ameryka雟ki i francuski. W dalszym pochodzie przez 鈍. Marcin, ul. Wiktorii, Berli雟k i Plac Wilhelmowski czynili to samo, wdzieraj帷 si zw豉szcza na Berli雟kiej do dom闚 prywatnych i zrywaj帷 tam瞠 z balkon闚 chor庵wie koalicyjne i ameryka雟kie, i polskie, kt鏎e deptano nogami. Prowokacyjne zachowanie si gwa速ownik闚 niemieckich zwabi這 nie przygotowan na napa嗆 i prowokacj ludno嗆 polsk, kt鏎a wyleg豉 na ulice. Tymczasem 穎軟ierze niemieccy dotarli do Banku Zwi您ku, tu zdarli i zniewa篡li sztandary angielskie i ameryka雟kie i tu pad pierwszy strza do dyrektor闚, kt鏎y (...) chybi (...). Gdy mrok zapada, rozpocz瘭i 穎軟ierze niemieccy strzelanin z kierunku Prezydium Policji. Niemcy ustawili tutaj dwa karabiny maszynowe i w鈔鏚 og鏊nego pop這chu skonsternowanej ludno軼i rozpocz瘭i ogie w kierunku „Bazaru", mi璠zy innymi w okna, gdzie mieszka Paderewski, z這穎ny niemoc po przebytej na okr璚ie hiszpance (...). Ze strony polskiej zrazu nie odpowiadano, usi這wano doj嗆 do jakiego porozumienia i unikn望 krwi rozlewu. Gdy jednak strza造 nie ustawa造, gdy szereg os鏏 odnios這 rany, Stra Ludowa pocz窸a odpowiada na strza造 i zarz康zi豉 鈔odki bezpiecze雟twa maj帷e chroni przechodni闚 (...)"[6]
Oko這 godziny 17.00 tego dnia przed Prezydium Policji, mieszcz帷ym si naprzeciw budynku Teatru Miejskiego oraz w okolicach Hotelu Bazar pojawi造 si polskie oddzia造 Stra篡 Ludowej, POW i SSiB. Dow鏚cy polscy wydali rozkaz zdobycia Prezydium Policji, obsadzonego przez Niemc闚. W walkach o ten budynek poleg pierwszy powstaniec wielkopolski w Poznaniu, Franciszek Ratajczak (鄉iertelnie ranny, zmar po przewiezieniu do szpitala).[7] Walki o ten budynek zako鎍zy造 si w nocy, kiedy to zawarto polsko-niemieckie porozumienie, na mocy kt鏎ego Niemcy mogli opu軼i Prezydium z broni w r瘯u. Zast徙i造 ich oddzia造 Stra篡 Ludowej. Powstanie wybuch這 r闚nie poza Poznaniem. Przyw鏚cy z Poznania, Mieczys豉w Paluch, Bohdan Hulewicz i W豉dys豉w Wyskota-Zakrzewski przekazali na prowincj has這 "Nie nale篡 d逝瞠j czeka", co uruchomi這 dzia豉nia spiskowc闚 w Gnie幡ie, Jarocinie, K鏎niku, Pleszewie, 字emie, 字odzie, Wrze郾i i innych miejscowo軼iach. W walkach pod Boczkowem zgin掖 Jan Mertka (on i Ratajczak wymienieni zostali w komunikacie NRL). Tymczasem Polacy opanowali Dworzec G堯wny w Poznaniu, Poczt G堯wn i cz窷 fortyfikacji miejskich rozbrajaj帷 oddzia造 niemieckie zmierzaj帷e do miasta kolej. Nast瘼nie wyzwolono Szamotu造, 字od Wielkopolsk, Pniewy, Opalenic, Buk, Trzemeszno, Wrze郾i i Gniezno. 28 grudnia w Poznaniu Polacy zdobyli Cytadel [8], fort Grolmann i arsena przy ul. Wielkie Garbary (obecnie Garbary). Jeden z oddzia堯w, dowodzony przez Franciszka Budzy雟kiego i Stanis豉wa Nogaja, wtargn掖 do niemieckiej Komendy Generalnej V Korpusu Armii i zaaresztowa genera堯w Reichswehry - Bock und Polacha oraz Schimmelpfeninga. Tego samego dnia po po逝dniu, Wydzia Wykonawczy Rad Robotniczych i 皋軟ierskich, pragn帷 uspokoi sytuacj i przerwa dalszy rozlew krwi, powo豉 do 篡cia Komend Miasta o mieszanym, polsko-niemieckim sk豉dzie. Na jej czele stan掖 Jan Maciaszek, kt鏎y zosta komendantem miasta. Powo豉ny zosta w celu umo磧iwienia NRL pokojowego rozstrzygni璚ie konfliktu (Naczelna Rada, w przeciwie雟twie do POW nie chcia豉 wybuchu powstania). Wydano tak瞠 odezw wzywaj帷 do zachowania spokoju i nie ulegania prowokacjom.

Tymczasem POW odm闚i豉 uznania Maciaszka za swojego zwierzchnika. Faktyczn w豉dz dysponowa wi璚 Paluch. Chc帷 zjednoczy wszystkie oddzia造 pod jednym dow鏚ztwem, Komisariat NRL utworzy Komend G堯wn Wojsk Powsta鎍zych, z kapitanem Stanis豉wem Taczakiem na czele. Zosta on tymczasowym dow鏚c powstania (r闚nocze郾ie otrzyma promocj do stopnia majora). Powo豉no tak瞠 Sztab, kt鏎ego szefem zosta kapitan Stanis豉w ζpi雟ki. W dniu 29 grudnia Polacy zdobyli mi璠zy innymi Grodzisk Wielkopolski, K貫cko, K鏎nik, Wielichowo, Gosty i Witkowo. W tym samym czasie Niemcy zostali usuni璚i z Wronek. Nast瘼nego dnia do Poznania przyby豉 delegacja rz康u pruskiego, w sk豉d kt鏎ej wchodzili Eugen Ernst (podsekretarz stanu MSW), Paul Goehre (podsekretarz stanu w Ministerstwie Wojny) oraz Heinz Guderian (闚czesny kapitan Sztabu Generalnego). Polak闚 reprezentowali natomiast: ks. Adamski, Drw瘰ki, Korfanty, W. Seyda oraz Tr彩pczy雟ki. Niemcami odm闚ili wzi璚ia odpowiedzialno軼i za wywo豉nie star z 27 grudnia. Uznano jednak, i winien temu by 6. pu趾 grenadier闚, kt鏎y po rozmowach opu軼i z broni miasto.


Dzia豉nia poza Poznaniem

Poza stolic Wielkopolski, najwi璚ej Polak闚 zamieszkiwa這 鈔odkowe i wschodnie tereny tej prowincji. W 字odzie Polacy przej瘭i kontrol nad miastem ju 11 listopada, wykluczaj帷 Niemc闚 z udzia逝 w radach 穎軟ierskich i robotniczych. Podobnie by這 w 字emie. W tym mie軼ie 31 grudnia garnizon niemiecki sam podda si powsta鎍om, przekazuj帷 im koszary oraz bro. Tymczasem na zachodzie, sytuacja by豉 trudniejsza - zamieszkiwa這 tam wi璚ej Niemc闚. Stopniowo uformowa豉 si linia frontu Lubasz - Mia造 - Kwilcz - Lw闚ek. 30 grudnia 1918 dosz這 do wyzwolenia W庵rowca i Go豉鎍zy. W tym samym czasie odzia造 niemieckie zosta造 wys豉ne z Bydgoszczy w celu oczyszczenia z Polak闚 Gniezna. W nocy pod Zdziechow dosz這 do bitwy z powsta鎍ami. Polacy odnie郵i w niej zwyci瘰two, wzmocnieni przez posi趾i z Wrze郾i. Dzi瘯i temu mogli my郵e o dalszym rozszerzeniu dzia豉 zbrojnych, na obszary Kujaw. Nast瘼nego dnia rozpocz窸a si ofensywa powsta鎍闚 w tym kierunku, pod dow鏚ztwem Paw豉 Cymsa. Planowa on zaj望 Inowroc豉w, zamieszkany w 67% przez ludno嗆 polsk.[9]

31 grudnia powsta鎍y wyzwolili Ko軼ian i Oborniki. Tego samego dnia do Kalisza przyjecha oficer 陰cznikowy z Warszawy, kt鏎y przywi霩 ze sob rozkaz uderzenia na Ostr闚. Miasto zosta這 zaj皻e bez walki. Pierwszego dnia stycznia Paderewski opu軼i Pozna, owacyjnie witany w wyzwolonym Ostrowie, przez kt鏎y przeje盥瘸 w drodze do Warszawy. W tym samym czasie powsta鎍y wyzwolili Jarocin, Krotoszyn (dokonano tego z pomoc poci庵u pancernego "Pozna鎍zyk"), Mogilno i Nak這. Zdobycie tej ostatniej miejscowo軼i mia這 spore znaczenie, poniewa dzi瘯i temu Polacy byli w stanie kontrolowa cz窷 linii kolejowej przebiegaj帷ej na trasie Berlin - Pi豉 - Bydgoszcz - Toru - Kr鏊ewiec.

Le膨ce nad Noteci Nak這 by這 miejscem, przez kt鏎e przebiega豉 granica geograficzna oddzielaj帷a Wielkopolsk od Pomorza. Z tego wzgl璠u mog這 ono by znakomitym punktem wypadowym w dalszych dzia豉niach, maj帷ych na celu opanowanie Bydgoszczy. 2 stycznia Polacy uderzyli na Nowy Tomy郵. Miasto to by這 zamieszkane w wi瘯szo軼i przez Niemc闚, ludno嗆 polska stanowi豉 tam tylko ok. 10% mieszka鎍闚. Miejscowo嗆 zosta豉 zdobyte i obsadzona przez powsta鎍闚 o 3 nad ranem. Rozpocz皻o przygotowania do ataku na Wolsztyn i Zb御zy. Tymczasem w Inowroc豉wiu, po nieudanych negocjacjach z Niemcami, oddzia造 POW zaatakowa造 ratusz, poczt, starostwo i koszary. NRL nakaza im przerwanie dzia豉 zbrojnych, zawieraj帷 porozumienie o rozejmie z dow鏚cami niemieckimi. Jednak powsta鎍y nawi您ali kontakt z oddzia豉mi Paw豉 Cymsa, kt鏎e zbli瘸造 si do miasta. 3 stycznia, w obawie o powstanie anarchii w Wielkopolsce Komisariat NRL podj掖 decyzj o przej璚iu w豉dzy, jednak pozosta豉 ona tajna. Nazajutrz Komisariat NRL wyda dekret o powo豉niu Wojciecha Tr彩pczy雟kiego na urz康 Naczelnego Prezesa Prowincji Pozna雟kiej i Prezesa Rejencji w Poznaniu.

W豉dze niemieckie wezwa造 do bojkotu nowo mianowanego urz璠nika, kt鏎y za膨da jednak aby pruscy urz璠nicy pozostali na swoich stanowiskach. W nocy z 4 na 5 stycznia powsta鎍y zaatakowali oddzia造 niemieckie znajduj帷e si w Zb御zyniu. Pocz徠kowo uda這 si zaj望 miasto, jednak p騧niej nap鏎 Niemc闚 zmusi Polak闚 do wycofania si. Do 5 stycznia powsta鎍y zaj瘭i mi璠zy innymi: Czarnk闚, Jutrosin, Kruszwic, Miejsk G鏎k, Rawicz, Strzelno i Wolsztyn. Do Sierakowa przyby silny oddzia wojska niemieckiego, kt鏎y uprowadzi ze stadniny ponad 100 rasowych koni (mia造 du膨 warto嗆 jako zwierz皻a poci庵owe). Mieszka鎍y wezwali na pomoc powsta鎍闚 z Szamotu i Pniew. Miasto zosta這 opanowane przez polskie oddzia造, kt鏎e ruszy造 na zach鏚 i wkr鏒ce dotar造 do linii Zatom Stary - ζwica - Prusim. Tego samego dnia oddzia造 powsta鎍ze podzielone na kilka grup, kt鏎e zaatakowa造 Inowroc豉w. Walki o opanowanie miasta zako鎍zy造 si porozumieniem, na mocy kt鏎ego wojska niemieckie opu軼i造 Inowroc豉w z broni w r瘯u. Nast瘼nego dnia w豉dz oficjalnie przej瘭i powsta鎍y. Pozna nie m鏬 czu si jednak bezpiecznie, dop鏦i silny oddzia niemiecki (250 穎軟ierzy) stacjonowa na terenie lotniska ζwica. Istnia這 niebezpiecze雟two, i lotnicy zdecyduj si zbombardowa stolic Wielkopolski. W dniu 6 stycznia Polacy zaj瘭i lotnisko. Zdobyto je wraz ze stacjonuj帷ymi tam samolotami, kt鏎e nast瘼nie zosta造 wykorzystane do organizowania lotnictwa powsta鎍zego. Niemcy usi這wali zniszczy samoloty, m.in. pr鏏owano zbombardowa lotnisko. W tym samym czasie mia造 miejsce walki pod Czerskiem i Ko軼ierzyn na Pomorzu. Natomiast przed ko軼io貫m parafialnym w Kwilczu przyby造 z Poznania Ludwik Kaczmarek rozpocz掖 agitacj w鈔鏚 mieszka鎍闚 wsi (wychodz帷ych po nabo瞠雟twie z ko軼io豉).

Tego samego dnia w s御iednim domu rolnika Boles豉wa Mizery zawi您a豉 si kwilecka dru篡na powsta鎍za, bior帷a udzia w walkach m.in. o Kamionn i Kolno. Tymczasem Niemcy wys豉li z Bydgoszczy oddzia, kt鏎y mia opanowa 奸esin i okr捫y Nak這 z kierunku p馧nocnego - mia這 to na celu przej璚ie kontroli nad tymi strategicznymi terenami. Rozkaz dzienny nr 2 z 7 stycznia 1919 roku dokona podzia逝 opanowanych ziem na siedem Okr璕闚 Wojskowych: * I Okr璕: Pozna Miasto, Pozna Wsch鏚, Pozna Zach鏚 (dow鏚ca: rtm. Boles豉w Koperski), * II Okr璕: Wrze郾ia, 字oda, Witkowo, Gniezno (pp趾 Kazimierz Grudzielski), * III Okr璕: Wyrzysk, Bydgoszcz, Szubin, Inowroc豉w, Strzelno, Mogilno, 疸in, W庵rowiec (por. Napoleon Kaczorowski), * IV Okr璕: Chodzie, Czarnk闚, Wiele, Skwierzyna, Mi璠zych鏚, Szamotu造, Oborniki (ppor. Zdzis豉w Or這wski), * V Okr璕: Mi璠zyrzecz, Nowy Tomy郵, Grodzisk, Babimost, 妃igiel, Ko軼ian, Wschowa, Leszno (ppor. Kazimierz Zenkteler), * VI Okr璕: 字em, Jarocin, Pleszew, Gosty, Rawicz, Krotoszyn, Ko幟in Wielkopolski (ppor. Zdzis豉w Ostror鏬-Gorze雟ki), * VII Okr璕: Ostr闚 Wielkoipolski, Odolan闚, Ostrzesz闚, K瘼no (ppor. W豉dys豉w Wawrzyniak). Nast瘼nego dnia, Rozkazem dziennym nr 8 stworzono kolejne dwa Okr璕i: * VIII Okr璕: Inowroc豉w, Strzelno (ppor. Pawe Cyms), * IX Okr璕: Ko軼ian, 妃igiel, Leszno, Wschowa (ppor. Gomerski). Nieco wcze郾iej Niemcy zaj瘭i opanowany przez Polak闚 Czarnk闚, wysy豉j帷 silne oddzia造 z Pi造. Sierak闚 zosta wyzwolony przez powsta鎍闚; rozpocz窸a si tam ofensywa wojsk powsta鎍zych na linii Sierak闚 - Chorz瘼owo - Zatom Stary - Kolno - Kamionna - Mnichy - Tucz瘼y - Mi這stowo - Z瑿owo. W wyniku ci篹kiego boju powsta鎍y zaj瘭i Chodzie. Tu po walce Polak闚 ostrzela niemiecki samolot, kt鏎y zosta jednak zestrzelony przez powsta鎍闚. Planowano dalszy marsz na Pi喚, jednak rozkazy z Poznania zabroni造 takich dzia豉. W stolicy Wielkopolski nie dosz這 do planowanych kolejnych rozm闚 polsko-niemieckich, poniewa przedstawiciele rz康u pruskiego je zbojkotowali.



Dow鏚ztwo gen. Dowbora-Mu郾ickiego
W dniu 8 stycznia 1919 Komisariat NRL przej掖 w豉dz cywiln i wojskow, nie okre郵aj帷 jednak jej zasi璕u terytorialnego. Mianowa jednocze郾ie na wodza naczelnego powstania genera豉 J霩efa Dowbora-Mu郾ickiego. Po konsultacjach przys豉nego przez Pi連udskiego[10] wojskowego z Korfantym, Adamskim i Poszwi雟kim, podpisa on umow okre郵aj帷 warunki wsp馧pracy z NRL. Genera Dowbor-Mu郾icki 11 stycznia otrzyma moc dekretu NRL tytu "G堯wnodowodz帷ego wszystkich Si Zbrojnych Polskich by貫go zaboru pruskiego". Pomimo wys豉nia Dowbora-Mu郾ickiego do Wielkopolski, Pi連udski nie ceni jego osoby. Liczy na kompromitacj genera豉. By這 to wywo豉ne niech璚i Naczelnika do 穎軟ierzy polskich, kt鏎zy s逝篡li w armii rosyjskiej, a p騧niej znale幢i si w formowanych przez endeckich polityk闚 polskich oddzia豉ch walcz帷ych po stronie Rosji w I wojnie 鈍iatowej. Do takich 穎軟ierzy zalicza si Dowbor-Mu郾icki. Pi連udski mia nadziej, i Polacy b璠帷y poprzednio w armii pruskiej, nie zechc s逝篡 pod oficerem wyszkolonym w armii carskiej.

W tym samym czasie Polacy odbili Chodzie (bitwa pod Chodzie膨) i Czarnk闚, odnie郵i zwyci瘰two w bitwie pod 奸esinem oraz zaj瘭i Sierak闚. Pr鏏owali tak瞠 odzyska Szubin, ale akcja ta nie powiod豉 si. W jej trakcie powsta鎍y ponie郵i znaczne straty. Polacy zamkn瘭i trzy 郵uzy mi璠zy Czarnkowem a Wieleniem, co spowodowa這 zalanie doliny Noteci na tym odcinku i oddalenie niebezpiecze雟twa niemieckiego ataku. 9 stycznia 1919 NRL oficjalnie og這si豉 przej璚ie w豉dzy. Rozpocz窸o si stopniowe spolszczenie administracji. Ze stanowisk usuni璚i zostali najbardziej antypolscy urz璠nicy. W powiatach niemieckie landraty podporz康kowano polskim starostom, kt鏎zy po pewnym czasie przej瘭i wszystkie ich uprawnienia. Tymczasem Polacy zostali wyparci z Nak豉 i 奸esina.

Polscy lotnicy dokonali nalotu na lotnisko we Frankfurcie nad Odr. 10 stycznia 1919 mia造 miejsce walki na froncie po逝dniowym w okolicy K彗olewa, Leszna i Rydzyny. Powsta鎍y zdobyli Sarnow. 11 stycznia Polacy utracili Sarnow. Ponownie nie uda這 im si zdoby Zb御zynia. Tego samego dnia mia這 miejsce polskie zwyci瘰two w bitwie pod Szubinem, zaj璚ie ζbiszyna, 疸ina i Z這tnik. Wydarzenia pod Szubinem opisywane by造 nast瘼uj帷o:
„Podczas bitwy stoczonej pod Szubinem dopuszczali si 穎軟ierze niemieccy okrucie雟tw na Polakach. Naoczny 鈍iadek opowiada, 瞠 Niemcy o rannych 穎軟ierzy polskich nie troszczyli si zupe軟ie. Z poleg造ch zdzierano mundury i buty, pozostawiaj帷 ich tylko w koszuli. Poniewa nie by這 opieki lekarskiej, ranni odwiezieni przez obywateli i gospodarzy do miasta padali na ulicy. Pomocy i 篡wno軼i Niemcy zakazywali udziela rannym. Je鎍闚 polskich bito kolbami. Odznaczyli si przy tym uzbrojeni urz璠nicy kolejowi z Bydgoszczy i 穎軟ierze, kt鏎zy odgra瘸li si, 瞠 wszystkich pozabijaj. Potwierdza si tak瞠 wiadomo嗆, 瞠 w Krzy簑 wszystkich wojskowych polskich internuj. 砰wno嗆 穎軟ierzom polskim poodbierano. Kto mia wi璚ej ni jedn koszul, musia wszystko odda. 皋軟ierze niemieccy g這sili cynicznie: Nie walczymy za Ojczyzn, lecz za pieni康ze." [11]
Liczne starcia powsta鎍闚 z oddzia豉mi niemieckiego Grenzschutzu na terenie powiatu mi璠zychodzkiego m.in. w Zatomiu Starym, ζwicy i w najbardziej wysuni皻ym na zach鏚 punkcie oporu - Kolnie, kt鏎e tego dnia dwukrotnie przechodzi這 z r彗 niemieckich do polskich. Polakom uda這 si jednak wyprze Niemc闚 z Kamionnej. W dniu 12 stycznia 1919 r. mia造 miejsce walki pod Lesznem i Lipnem, a pluton Grenzschutzu wspierany przez artyleri wtargn掖 do Zatomia Starego. Po brawurowej kontrakcji powsta鎍闚 zosta jednak stamt康 wyparty. Nast瘼nego dnia Niemcy zdobyli Szamocin. Szef sztabu polskiego wyda rozkaz zabraniaj帷y powsta鎍om przekraczania rzeki Obry (poprzednio planowali oni zaj璚ie ca貫go terytorium Wielkopolski i zdobycie Kargowej). Dow鏚ztwo dobrze rozumia這 jednak, i zdobycie i utrzymanie np. powiatu skwierzy雟kiego, w kt鏎ym na 1000 mieszka鎍闚 tylko 53 by這 narodowo軼i polskiej, by這 niemo磧iwe. Takie dzia豉nie nie wzmocni這by, lecz os豉bi這 si喚 powstania, a sam ruch nie by豚y ju narodowowyzwole鎍zy (co mia這 szczeg鏊ne znaczenie w perspektywie planowanej konferencji pokojowej).

14 stycznia Komisariat NRL zaapelowa do Romana Dmowskiego o pomoc w zawarciu rozejmu. Powsta鎍y z plac闚ki w Zatomiu Starym stoczyli b鎩 o s御iedni wie Zatom Nowy; podczas walki dw鏂h Polak闚 dosta這 si do niemieckiej niewoli, a jeden zosta ranny. Nast瘼nego dnia mia豉 miejsce nieudana pr鏏a odbicia Szamocina, Polacy zaj瘭i Kargow i Babimost. W po這wie miesi帷a NRL rozpocz窸a wydawanie "Tygodnika Urz璠owego Naczelnej Rady Ludowej". Pierwszy numer ukaza si 16 stycznia. W tym samym czasie, w nowo utworzonym rz康zie Ignacego Paderewskiego zasiad這 dw鏂h Wielkopolan: J霩ef Englich jako minister skarbu oraz Kazimierz H帷ia jako minister przemys逝 i handlu. Tymczasem w豉dze stwierdzi造 konieczno嗆 zwi瘯szenia liczebno軼i oddzia堯w powsta鎍zych, st康 17 stycznia og這szono pob鏎 do Armii Wielkopolskiej - obj掖 on roczniki: 1897, 1898 i 1899.

Nast瘼nego dnia dokonano podzia逝 frontu na kilka odcink闚: p馧nocny, zachodni, po逝dniowo-zachodni ("Grupa Leszno") i po逝dniowy. Zadbano tak瞠 o kwestie ekonomiczne - 20 stycznia 1919 wprowadzono zakaz przekazywania pieni璠zy do bank闚 w Rzeszy le膨cych poza lini frontu. 18 stycznia 1919 roku rozpocz窸y si obrady konferencji pokojowej. Jednym z reprezentant闚 Polak闚 by tam Roman Dmowski, kt鏎y wyg這si s造nne przem闚ienie, w kt鏎ym poruszy m.in. kwesti ziem zaboru pruskiego. Dmowski m闚i:

"W obecnej chwili Niemcy zachowuj janusowe, podw鎩ne oblicze: na zachodzie m闚i o pokoju, a na wschodzie przygotowuj wojn. Wojsko na froncie zachodnim uznaje swoj pora磬, ale oddzia造, kt鏎e s skoncentrowane na froncie wschodnim, marz jeszcze od podbojach; zdaj sobie doskonale spraw z tego, co utraci造 na zachodzie, ale chc utrzyma - je郵i to mo磧iwe - p鎩嗆 dalej na wsch鏚, aby zabezpieczy sobie penetracj Rosji."[12]

Na zako鎍zenie swego wyst徙ienia, lider narodowej demokracji zosta zapytany o 膨dania rz康u polskiego wzgl璠em zaboru pruskiego. Odpowiedzia, i Polacy pragn jedynie uzyska od Niemc闚 zapewnienie wstrzymania wszelkich dzia豉 zbrojnych na terenie Wielkopolski. 21 stycznia NRL ustali豉 rot przysi璕i Armii Wielkopolskiej. Z tego powodu pojawi si konflikt pomi璠zy Rad, a szefem sztabu, pi連udczykiem Stachiewiczem. W sytuacji, gdy przedstawiciele Wielkopolski zasiadali w rz康zie w Warszawie, a Tr彩pczy雟ki mia zosta marsza趾iem Sejmu Ustawodawczego, NRL wci捫 obstawa豉 przy formalnej przynale積o軼i ziem wielkopolskich do Prus. Tekst przysi璕i zobowi您ywa wi璚 穎軟ierzy do wierno軼i Radzie, a nie w豉dzom warszawskim. Konflikt z Dowborem-Mu郾ickim doprowadzi do rezygnacji Stachiewicza z zajmowanego stanowiska. Zast徙i go pu趾ownik W豉dys豉w Anders.

Wkr鏒ce potem oficerowie-pi連udczycy zostali usuni璚i z najwy窺zych stanowisk dow鏚czych w Armii Wielkopolskiej. Jednocze郾ie do Pary瘸 przes豉no sprostowanie fa連zywych informacji rozpowszechnianych przez w豉dze w Berlinie na temat stosowania przez powsta鎍闚 terroru wobec ludno軼i cywilnej. 秧dano przys豉nia misji alianckiej, wskazuj帷 na mo磧iwo嗆 udzia逝 Armii Wielkopolskiej w walkach z bolszewizmem. W prasie zagranicznej ukaza造 si liczne artyku造 o sytuacji w Wielkopolsce. Tymczasem 22 stycznia na froncie p馧nocnym powsta鎍y utracili Potulice, a na froncie po逝dniowym mia豉 miejsce zwyci瘰ka bitwa pod Robaczyskiem. Tego samego dnia Joseph Noules zosta wyznaczony przez Rad Najwy窺z Pa雟tw Koalicyjnych na szefa maj帷ej przyby do Polski misji. 23 stycznia powsta鎍y skutecznie bronili si w Miejskiej G鏎ce. Na froncie zachodnim powsta鎍y 25 stycznia zdobyli Babimost i Kargow. Jednocze郾ie wstrzymano wszystkie po陰czenia pomi璠zy Wielkopolsk i Rzesz.

Polskie w豉dze doprowadzi造 tak瞠 do ostatecznego zniesienia wszelkich pruskich ogranicze dotycz帷ych j瞛yka polskiego w szkolnictwie. 26 stycznia 1919 穎軟ierze Armii Wielkopolskiej, wraz z gen. Dowborem-Mu郾ickim, z這篡li uroczyst przysi璕 na placu Wilhelmowskim, przemianowanym w闚czas na plac Wolno軼i w Poznaniu. Nazajutrz ruszy豉 jednak niemiecka ofensywa w rejonie Bydgoszczy i Nak豉. Mia豉 miejsce bitwa pod Rynarzewem, Niemcy zaj瘭i Szubin. Nast瘼nego dnia, 29 stycznia 1919 roku, Roman Dmowski wyg這si na posiedzeniu Najwy窺zej Rady Pa雟tw Koalicyjnych przem闚ienie, w kt鏎ym uzasadnia prawa Polski do ziem zaboru pruskiego, oskar瘸j帷 kolejny raz Niemc闚 o dwulicowo嗆. Tymczasem w Wielkopolsce, w dniach 1-2 stycznia toczy造 si bardzo ci篹kie walki o Szubin, ζbiszyn i Rynarzewo. Z powodu przed逝瘸j帷ych si krwawych walki, obie strony postanowi造 ponownie rozpocz望 rokowania. 2 lutego mia miejsce pocz徠ek rozm闚 polsko-niemieckich w Berlinie. Jednocze郾ie 3 lutego za豉ma豉 si niemiecka ofensywa na froncie p馧nocnym. Polacy kontratakiem odrzucili wroga za Note. Odbito Rynarzewo, a powsta鎍y odnie郵i zwyci瘰two w bitwie pod Kcyni. Tam Niemcy zostali rozbici pomimo wsparcia artyleryjskiego i wykorzystania w walce poci庵u pancernego. Powsta鎍y zdobyli du膨 ilo嗆 broni. Wielu Niemc闚 poleg這 - ci, kt鏎ym uda這 si prze篡, wspominali p騧niej o "rzezi pod Kcyni". Zwyci瘰two w tej bitwie pozwoli這 na osi庵ni璚ie linii rzeki Noteci - co oznacza這 przywr鏂enie linii frontu sprzed podj璚ia przez Niemc闚 ofensywy. Wrogowi uda這 si jednak zaj望 Chodzie i Margonin, a na froncie po逝dniowym Polacy po krwawej bitwie utracili Zduny. 4 lutego Polacy odbili Szubin. Mia造 te miejsce walki na froncie po逝dniowym w okolicach Rawicza - obie strony ponios造 znaczne straty, a powsta鎍om nie uda這 si zdoby miasta (pope軟iono powa積e b喚dy w wyborze strategii i przygotowaniu akcji).

W tym samym dniu rozpocz窸y si rozmowy przedstawicieli rz康u warszawskiego z Komisariatem NRL w sprawie reprezentacji zaboru pruskiego w Sejmie Ustawodawczym. Tymczasem rozmowy w Berlinie sko鎍zy造 5 lutego si fiaskiem. Strona polska odrzuci豉 niemieckie warunki, nakazuj帷e rozwi您anie Armii Wielkopolskiej, uznanie suwerennych praw Niemiec do Wielkopolski i zap豉cenie przez stron polsk odszkodowania za szkody powsta貫 podczas walk. Pomimo zerwania rozm闚 zaznaczono jednak, 瞠 obie strony gotowe s do pertraktacji pokojowych.

Tego samego dnia powsta鎍y pr鏏owali ponownie zdoby Rawicz, lecz i tym razem zako鎍zy這 si to niepowodzeniem (zdobyto tylko kilka wsi po這穎nych niedaleko miasta). 6 lutego 1919 zako鎍zy造 si rozmowy w sprawie reprezentacji zaboru pruskiego w Sejmie Ustawodawczym. Bior帷 pod uwag to, 瞠 Wielkopolska, Kujawy oraz 奸御k i Pomorze by造 nadal formalnie cz窷ci Rzeszy, aby unikn望 reperkusji mi璠zynarodowych, zrezygnowano z przeprowadzenia planowanych wybor闚. Mia造 one wy這ni 126 pos堯w, daj帷 prawo udzia逝 w obradach 16 polskim reprezentantom w Reichstagu. Nazajutrz mia造 miejsce ci篹kie walki o Kolno, kt鏎e wielokrotnie by這 tracone i odbijane. Jednocze郾ie Komisariat NRL mianowa 122 by造ch podoficer闚 cesarskiej armii niemieckiej na stopie podporucznika, a Naczelnik Pa雟twa J霩ef Pi連udski wyda dekret oficjalnie dopuszczaj帷y 16 przedstawicieli zaboru pruskiego do obrad w Sejmie Ustawodawczym. Na drugim posiedzeniu Sejmu 14 lutego Wojciech Tr彩pczy雟ki z Wielkopolski zosta wybrany marsza趾iem.[13]

9 lutego uda這 si zatrzyma niemieck ofensyw na zach鏚 od Trzciela, a 10 lutego tak瞠 powstrzymanie ataku wroga pod Rawiczem. W tym samym dniu mia豉 miejsce wyj徠kowo krwawa bitwa o S逝pi. Nast瘼nego dnia Komisariat NRL rozwi您a wszystkie rady miejskie, ustalaj帷 termin wybor闚 do nowych samorz康闚 na 25 marca. Mia這 to s逝篡 ca趾owitej polonizacji administracji wielkopolskiej. Ataki wroga nie os豉b造 jednak i 12 lutego Niemcy wsparci przez poci庵i pancerne zdobyli Kargow i Babimost. Ich natarcie zosta這 zatrzymane pod Kopanic. Na 14 lutego datowany jest pocz徠ek rozm闚 o przed逝瞠niu rozejmu ko鎍z帷ego I wojn 鈍iatow z 11 listopada 1918. Niemcy sprzeciwili si obj璚iu nim r闚nie frontu wielkopolskiego, jednak pod naciskiem Francji, wyrazili ostatecznie zgod. Jednocze郾ie podj瘭i szeroko zakrojone dzia豉nia maj帷e na celu du膨 ofensyw na terenach dzia豉 zbrojnych - m.in. Niemieckie Naczelne Dow鏚ztwo zosta這 przeniesione do Ko這brzegu (w闚czas Kolberg) w ramach przygotowa do skierowania wszystkich dost瘼nych si przeciwko Wielkopolsce.

W tym samym czasie niemiecki minister spraw zagranicznych, hrabia Ulrich von Brockdorff-Rantzau przedstawi na forum Zgromadzenia Narodowego Rzeszy w Weimarze cele polityczne polityki zagranicznej pa雟twa niemieckiego. Ton jego wypowiedzi 鈍iadczy o tym, 瞠 stanowisko jego rz康u pod naciskiem cz窷ci pa雟tw alianckich, zmienia si:
"O鈍iadczyli鄉y, 瞠 zgadzamy si, by wszystkie niew徠pliwie polskie obszary naszej Rzeszy powi您a造 si z pa雟twem polskim. Przyrzeczenia tego chcemy dotrzyma. Jednak to, kt鏎e obszary podpadaj pod 13 punkt programu Wilsona, jest sporne. Zdecydowa o tym mo瞠 czynnik bezstronny: dok康 to nie nast徙i, obszary te nale膨 do Rzeszy."[14]

W dniu 16 lutego 1919 r. w Trewirze o godzinie 18.00 zosta podpisany uk豉d przed逝瘸j帷y rozejm mi璠zy pa雟twami Ententy a Niemcami, kt鏎y obj掖 r闚nie front wielkopolski. Takie rozwi您anie postulowa francuski marsza貫k Ferdinand Foch.[15] Jednocze郾ie Armia Wielkopolska zosta豉 uznana za wojsko sprzymierzone. Fragment uk豉du:
"(...) Niemcy powinni niezw這cznie zaprzesta wszelkich dzia豉 ofensywnych przeciwko Polakom w Pozna雟kiem i we wszystkich innych okr璕ach. W tym celu zabrania si wojskom niemieckim przekraczania nast瘼uj帷ej linii: dawna granica Prus Wschodnich i Prus zachodnich z Rosj a do D帳rowy Biskupiej, nast瘼nie zaczynaj帷 od tego punktu linii na zach鏚 od D帳rowy Biskupiej, na zach鏚 od Nowej Wsi Wielkiej, na po逝dnie od Brzozy, na p馧noc od Szubina, na p馧noc od Kcyni, na po逝dnie od Szamocina, na po逝dnie od Chodzie篡, na p馧noc od Czarnkowa, na zach鏚 od Mia, na zach鏚 od Mi璠zychodu, na zach鏚 od Zb御zynia, na zach鏚 od Wolsztyna, na p馧noc od Leszna, na p馧noc od Rawicza, na po逝dnie od Krotoszyna, na zach鏚 od Odolanowa, na zach鏚 od Ostrzeszowa, na p馧noc od Wieruszowa, a nast瘼nie a do granicy 郵御kiej."[16]


Przypisy
1. ↑ Inne powstania, np. III powstanie 郵御kie, tak瞠 ko鎍zy造 si sukcesami, jednak tylko te dwa doprowadzi造 do realizacji wszystkich zak豉danych cel闚. 2. ↑ W. Jak鏏czyk, Prusy-Polacy-Nacjonalizm (1813-1914), [w]: Nar鏚 i pa雟two, Warszawa 1969, s. 120. 3. ↑ A. Czubi雟ki, Powstanie Wielkopolskie 1918-1919, Pozna 1988, s. 25 4. ↑ H. Zieli雟ki (oprac.), 毒鏚豉 do dziej闚 powsta 郵御kich, t.1, Warszawa 1963, s. 37-38 5. ↑ Jak zauwa瘸 A. Czubi雟ki, istnieje kilka wersji tego wydarzenia. Jedne przypisuj g堯wn rol cz這nkom POW, inne - Komisji Wojskowej Rady Ludowej. 6. ↑ „Kurier Pozna雟ki" nr 298 z 29 XII 1918 r., www.powstaniewielkopolskie.pl 7. ↑ Tego samego dnia zgin掖 Jan Mertka. Zosta zastrzelony ok. godz. 11.30 pod Boczkowem. 8. ↑ Pocz徠kowo, podczas pertraktacji ustalono, i Cytadela zostanie obsadzona przez si造 i polskie, i niemieckie po r闚no, jednak wbrew temu porozumieniu powsta鎍y obsadzili twierdz sami, usun患szy jej niemieck za這g. Por. A. Czubi雟ki, Powstanie..., s. 214. 9. ↑ Zob. A. Czubi雟ki, op. cit., s. 254. 10. ↑ Razem z Dowborem-Mu郾ickim do poznania przyjecha pp趾 Julian Stachiewicz, kt鏎y mia z polecenia Pi連udskiego potajemnie nadzorowa genera豉 (zosta szefem sztabu). Sam Naczelnik Pa雟twa pisa m.in.: "Wys豉nie Dowbora do Poznania by這 celowe. Licz na to, 瞠 on sam i jego oficerowie tak swoj nieznajomo軼i s逝瘺y, jak i swoim zachowaniem wywo豉j w鈔鏚 polskich 穎軟ierzy b. armii niemieckiej, przyzwyczajonych do dobrych i odpowiedzialnych oficer闚 - niezadowolenie i rozczarowanie do jego osoby pozna雟kich czynnik闚 politycznych." Za: A. Czubi雟ki, Powstanie..., s. 327. 11. ↑ A. Czubi雟ki, B. Polak (oprac.), Powstanie Wielkopolskie 1918-1919. Wyb鏎 廝鏚e, Pozna 1983 s. 255. 12. ↑ Za: A. Czubi雟ki, Powstanie..., s. 387. 13. ↑ Paradoksalnie wi璚, jednym z najwy窺zych urz璠nik闚 pa雟twa polskiego zosta豉 osoba formalnie pozostaj帷a obywatelem pa雟twa obcego. 14. ↑ Za: tam瞠, s. 390. 15. ↑ Francuzom zale瘸這 na jak najwi瘯szym os豉bieni Rzeszy Niemieckiej. D捫eniu takiemu sprzeciwiali si Anglicy, kieruj帷 si w swojej polityce zagranicznej wielokrotnie sprawdzon zasad balance of power. 16. ↑ Sprawy polskie na konferencji pokojowej w Pary簑 w 1919 r., Dokumenty i materia造, t. 1, Warszawa 1965, s. 385.

廝鏚這: NBP / Mennica Polska S.A. / Wikipedia - http://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_wielkopolskie


Pobierz opis w formacie PDF
Dost瘼no嗆: produkt dost瘼ny




 |  Strona g堯wna  |  Nowo軼i  |  O firmie  |  Regulamin  |  Aktualny stan koszyka  |  Kontakt  | 
oprogramowanie Sklepy internetowe

Sklep numizmatyczny - Polskie i zagraniczne monety kolekcjonerskie, banknoty polimerowe
Monety z這te, monety srebrne, monety Kanonizacja Jana Paw豉 II, monety okolicznociowe 5 z
Numizmatyka: Z這to lokacyjne: Z這te sztabki: Abonament numizmatyczny 2015
Skarby Stanis豉wa Augusta, Kanonizacja Jan Pawe II
Sitemap